Onderwijs leiden met hart en ziel

Te gast is Freerk Wortelboer en we spreken naar aanleiding van een tweeluik, de boeken Je binnenste buiten en Mijn binnenste buiten van de auteurs Manon Ruijters, Gerritjan van Luin, Freerk Wortelboer en vele andere collega auteurs. In de boeken bieden de auteurs een model voor professionele identiteit. Dat is een cirkel waarvan de onderkant de Ik-kant is, zeg maar, de individuele dimensie die jouw professionele identiteit voedt, en de bovenkant de Wij-kant, zeg maar, de collectieve dimensie van het vakgebied en de instituties waarin je werkt, kortom, je professionele en institutionele frames. De Ik-kant gaat over vragen als: Wie ben jij? Wat is specifiek aan jou in relatie tot anderen? En wat beweegt jou? En de WIJ-kant over: Hoe kijken jouw vakgenoten en jijzelf naar het vak? En wat zijn professionele visies, werkwijzen en culturen in organisaties? Jouw professionele identiteit is uiteindelijk datgene wat jou onvervreemdbaar jouw kleur geeft in het werk in jouw organisatie en die identiteit vormt de verbinding tussen wie jij bent, het werk dat jij doet en de context waarin jij dat doet. In ons gesprek gingen we eerst in op de professionele identiteit van Freerk en dan op het model. Ten slotte kraakten we enkele kritische noten over professionaliteit in het werk en het onderwijs. Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door ATTC, schoolleidersopleiding in Hilversum voor PO en VO.

Te gast is pedagoog Joop Berding. We spreken naar aanleiding van zijn boek Opvoeding en onderwijs tussen geduld en ongeduld over pedagogische taal en pedagogisch denken.  Ons gesprek is, net als zijn boek, een route langs pedagogen en denkers zoals Janusz Kortzac, Hanna Arendt, Gert Biesta, Cornelis Verhoeven, John Dewey, Joke Hermsen, Michael Sandel en Joop zelf natuurlijk, ook in een onpedagogische ervaring die hij zelf veroorzaakte. De twee polen geduld en ongeduld bevatten dilemma’s en uiteindelijk wereldbeelden, waarbij het pedagogische en morele meer zit aan de kant van het geduld en het economische, maatschappelijke en politieke (onderwijs)klimaat meer aan de kant van het ongeduld. Joop heeft veel meer pedagogische en filosofische boeken geschreven, waaronder (samen met Wouter Pols) het historisch pedagogische boek Schoolpedagogiek dat volgens mij een standaardwerk zou moeten zijn in elke onderwijsopleiding po en vo. Onlangs verscheen zijn meest recente en nu al veel geprezen boek over Hannah Arendt. Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door ATTC, schoolleidersopleiding in Hilversum voor PO en VO.

Te gast is Vincent Duindam, die zijn vak psychologie en zijn leraarschap verrijkt en verdiept met alledaagse spiritualiteit, gebaseerd op de wijsheid van de grote religieuze tradities, zoals de Perennial Philosophy ook doet. We spreken naar aanleiding van zijn boekje Thuiskomen in de klas, dat gaat over de alledaagse spiritualiteit van de leraar. Wij hebben dat toegepast op de professionaliteit van de leidinggevende, maar het past eigenlijk bij elk mensenberoep. Niet vreemd dus dat Vincent dit najaar komt met het Spiritueel zakboekje voor professionals. Vincent stroomt over met tips om spiritualiteit toe te passen in je werk, zoals het loslaten van je positieve en negatieve patronen, gedachten en egogerichtheden, en het taoïstische wu wei, de kunst van het niets doen, bewust niet ingrijpen, maar juist meegaan met wat zich aandient en daar authentiek en met volle aandacht bij zijn. Dat leer je door bewust stil te worden, waarmee je de weg van het ego naar het zelf leert maken. We noemden even Het gedicht De herberg van Rumi. Dat zegt het allemaal nog mooier. Dit mens-zijn is een soort herberg Elke ochtend weer nieuw bezoek. Een vreugde, een depressie, een benauwdheid, een flits van inzicht komt als een onverwachte gast. Verwelkom ze; ontvang ze allemaal gastvrij zelfs als er een menigte verdriet binnenstormt die met geweld je hele huisraad kort en klein slaat. Behandel dan toch elke gast met eerbied. Misschien komt hij de boel ontruimen om plaats te maken voor extase… De donkere gedachte, schaamte, het venijn, ontmoet ze bij de voordeur met een brede grijns en vraag ze om erbij te komen zitten. Wees blij met iedereen die langskomt de hemel heeft ze stuk voor stuk gestuurd om jou als raadgever te dienen. Vincent verwijst tot slot naar een artikel over ‘negative capability’. Daar is geen weblink van. Je kunt het bij mij opvragen via een PB op LinkedIn. Meer lezen van Vincent? Zie hier een blog op de site van De Bezieling. Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door ATTC, schoolleidersopleiding in Hilversum voor PO en VO.

Te gast is onderwijsfilosoof Jan Bransen. We spreken over zijn boek Gevormd of vervormd?, waarin hij pleit voor ander onderwijs.  Dat andere onderwijs ziet hij als volgt: In het basisonderwijs socialiseren leerkrachten leerlingen in onze gezamenlijke taalgemeenschap. In het middelbaar onderwijs ondersteunen mentoren de persoonsvorming van jongeren die hun rol opnemen. In het post-initieel onderwijs kwalificeren gezellen zich vanuit leervragen en met behulp van gidsen uit het werkveld. Jans kritiek op het onderwijssysteem is tenminste vierledig: Je kunt leren en leven niet scheiden. Het huidige paradigma 'Eerst leren, dan leven' klopt niet.  Net zoals kunnen en kennen niet, want er is geen losse kennis. Beter is het leren onderscheiden van waarheidsaanspraken. Je leert ook niet voor de toets en het diploma, maar om jezelf te worden en je sociale rol op je te nemen. Het gaat niet om leerdoelen die opbrengsten genereren, maar om reflecteren en levenslessen, vooral de onverwachte faallessen. Jan grossiert in zijn boek en in het gesprek in vele ervaringsmetaforen: Leren is als leren fietsen: na elke nieuwe bekwaamheid leer je steeds weer nieuwe scenario’s ingaan. Onderwijs is als dansen, het resultaat is er pas in het doen (en niet als schilderen, dat om het eindproduct gaat). Elkaar passeren op een stoep toont leren als een - soms klunzig en koddig - proces van wederzijdse sociale interactie. In ruziemaken met je partner zeg je niet alleen dingen die je niet wilt zeggen, maar leer je ook omgaan met waarheidsaanspraken. Weersverwachtingen zijn geen voorspellingen. Een verwachting is dus sociaal en moreel van karakter, geen winstverwachting. Wij mensen zijn sociale dieren, dus fundamenteel medemensen. Een individueel mens word je pas na en door het medemens-zijn. Onderwijzen en leren doe je samen. Wij onderwijzen ons. Zonder (ont)vanger kun je een bal wel gooien, maar niet overgooien. Zijn leestip past naadloos bij zijn pleidooi. Onderwijs na COVID-19 van de Taskforce Ontwikkelingsgericht Onderwijs. Daarin worden onder meer vijf ideeën voor nieuw onderwijs uitgewerkt. Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door ATTC, schoolleidersopleiding in Hilversum voor PO en VO.

Te gast is procesbegeleider en coach Ellis van Dam. We spreken over het boek Veranderen als samenspel van Jaap Boonstra.  Dit boek presenteert een spelmodel voor veranderen in organisaties. Het is bedoeld voor mensen die willen samenwerken om hun organisatie toekomstproof te maken in een dynamische samenleving.  Boonstra beschrijft een spelmodel dat een speelveld is met twee dimensies: Dimensie 1 noemt hij context maken, wat inhoudt dat je alle spelers in beeld brengt met hun spelpatronen en hun spelambitie om te komen tot een spelidee waarin je een veranderstrategie kiest die je wilt inzetten. Dimensie 2 noemt hij impact hebben, waarin je door middel van spelvormen, spelbeleving en spelverdeling met elkaar de verandering vormgeeft. Centraal staat dus het spelidee met de veranderstrategieën. Die strategieën komen uit het denken van De Caluwé: Dieprood is macht gebruiken Blauw is rationaliteit Oranje is onderhandelen Rood is motiveren Groen is leren Wit is dialogiseren Qua leidinggeven is het boek bedoeld voor horizontaal leidinggeven. Verantwoordelijkheid geven aan mensen die al met verandering bezig zijn. De leestip van Ellis past daarbij. Het is het boek Doorbreek de cirkel, waarin de auteur Arend Ardon laat zien hoe je als leidinggevende veranderingen juist door jouw manier van communiceren tegen kunt houden. Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door ATTC, schoolleidersopleiding in Hilversum voor PO en VO. Wil je het boek Veranderen als samenspel winnen? Schrijf dan op LinkedIn een originele reden op basis van het luisteren van deze podcast. Geef tegelijk een hoge waardering in de host die jij gebruikt. Dan vinden veel meer onderwijsmensen hem.

De som is meer dan het geheel der delen, maar wat is het verband tussen de delen? Ontdek wat systeemdenken je kan leren over denken in verbanden en patronen. Een aflevering voor leidinggevenden en leerkrachten in het basisonderwijs. Te gast is Marjolein van der Klooster van Natuurlijk leren, een organisatie gestart door Jan Jutten met als missie boeiend onderwijs door verbinding en systeemdenken. Marjolein begeleidt scholen vanuit het systeemdenken. Zij doet dat met de authenticiteit en bevlogenheid van de leerkracht die zij nog steeds is. Ooit leerkracht van het jaar, altijd een leerkracht met hart en ziel. We spreken over haar passie voor kwalitatief goed onderwijs, haar hart voor kinderen en uiteraard het systeemdenken. Systeemdenken leert je om in de veranderende dynamiek van onze tijd onderlinge relaties en samenhangen waar te nemen en te doorgronden. Het is een manier van kijken naar het geheel vanuit meerdere perspectieven en het zo leren zien van patronen. Marjolein houdt ervan om het systeemdenken te vertalen in drie soorten tools: brainstormtools, vormgevers en systeem tools. In ons gesprek zijn we ingegaan op de tools voor leidinggevenden en teamleren, in het boek gaat het vooral over het leren van leerlingen, Haar tips zijn de piramide van Daniël Kim, ook een systeemdenker, de theorie U, dat is: werken vanuit open mind, open heart en open will, en, hoe kan het ook anders voor een leerkracht met hart en ziel, alle kinderen tot hun recht laten komen. Met haar oneliner: keten ze niet maar boei ze. Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door ATTC, schoolleidersopleiding in Hilversum voor PO en VO.

Te gast is Hester IJsseling van het lectoraat Professionaliseren met hart en ziel. We hebben het over subjectiverend onderwijs en het pedagogisch gesprek naar aanleiding van haar lectorale rede Bezield en bezielend onderwijs, pedagogiek van onderbreking en verbinding. In het eerste deel gaven we aan de hand van twee Nietzsche citaten taal aan subjectiverend onderwijs. Dat heeft te maken met wat Nietzsche bedoelt met dat iedereen uniek is en dat je moet worden wie je bent. Maar dit is geen cliché. Nietzsche doelt hier op jouw bewustzijn van jouw kosmisch oneindige uniciteit. Zoals het overview effect bij astronauten die de aarde vanuit de ruimte zien. Die ervaring verandert hen voorgoed. Daarna spraken we over het pedagogische gesprek, een vorm die Hester heeft ontwikkeld in haar lectoraat. Door middel van deze dialoogvorm begeleidt Hester leerkrachten net als de filosoof Socrates als een vroedvrouw en een horzel bij het haast lijfelijk aandacht schenken aan momenten in de klas die je raken. De opbrengst is een uniek verhaal in 1000 woorden dat mensen vaak zeer diep ontroert. Hester houdt van filosofie, pedagogische momenten, mooie taal en specifiek de poëzie van Wislawa Szymborska. Zij grossiert ook in mooie uitspraken, zoals deze van Mary Oliver: "I don’t know how to pray, but I do know how to pay attention." Haar tips wijzen op al deze liefdes. Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door ATTC, schoolleidersopleiding in Hilversum voor leraren en beginnende leidinggevenden in PO en VO.

Te gast is Inge Nuijten van de Redpoint Company en we spreken over haar boek Echte leider dienen. Inge geeft daarin de volgende definitie van het begrip dienend-leiderschap: Een dienend-leider stelt de belangen van anderen op de eerste plaats, heeft de wijsheid om te zien wat nodig is, de capaciteiten om daar iets mee te doen en de moed om daarnaar te handelen. Inge wijst daarbij op het cruciale streepje tussen dienend en leiderschap. Veel mensen letten alleen op het begrip dienen, terwijl het begrip leiden evenwaardig is. Dienend-leiderschap kent op basis van haar promotie onderzoek acht gedragingen: Authenticiteit: gedrag in overeenstemming met gevoelens, overtuigingen en kwetsbaarheid Bescheidenheid: bewust zijn van sterke en zwakke kanten, prestlaties in juiste perspectief plaatsen Rentmeesterschap: verantwoordelijkheid nemen voor de lange termijn en het grote geheel (why) Verantwoordelijkheid geven: mensen doelen geven waarvan het bereik binnen hun vermogen ligt Empowerment: mensen ondersteunen zelfredzaam te worden en kwaliteiten te ontwikkelen Vergeving: beledigingen, conflicten, ruzies en fouten ruimhartig (met een klein ego) aanvaarden Waardering: tijd, energie en zorg aan mensen besteden, compassie hebben Moed: mentale kracht om weerstand te bieden en moeilijke situaties goed te doorstaan De gedragingen staan in het teken dat dienend-leiderschap een levenshouding betreft en geen leiderschapsstijl. De dienend-leider start altijd vanuit zichzelf vanuit een HKI-instelling: Hoe Kan Ik?. In ons gesprek bespraken we mythen en misvattingen, zoals dat dienend leiden juist niet over wat jij wilt gaat. We bespraken drie van de acht gedragingen: bescheidenheid waardering en vergeving, en eindigden met het zijnsaspect van dienend leiden, de attitude. Dat heeft voor Inge vooral te maken met bewust oenig zijn: open eerlijk en nieuwsgierig, ipv onbewust oordelen. Daarvoor moet je leren zicht hebben op je drijfveren, maar dan niet op drijfveren vanuit angst en ego, zoals veilig en belangrijk willen zijn, maar vanuit drijfveren die voortkomen uit vertrouwen en stralen, zoals de drijfveren van afwisseling, bijdragen, groei en liefde. Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door ATTC, schoolleidersopleiding in Hilversum voor leraren en beginnende leidinggevenden in PO en VO.

Te gast is Adrian Roest van Samenwerkt.nu. Ons gesprek kent twee delen. Adrian vertelt grotendeels over het werken aan besluitvorming in diverse rondes. Voorafgaand bespreken we het boek De onbevreesde organisatie van hoogleraar Amy Edmondson. Dat boek gaat over het creëren van psychologische veiligheid op de werkvloer om zo groei, resultaten en creativiteit te stimuleren. De auteur Amy Edmondson geeft door middel van haar wetenschappelijke model drie tips aan leidinggevenden: Spreek uit welke openhartige gedragsverwachtingen je hebt als leidinggevende. Leef dat ook voor en vertel waarom een openhartige cultuur noodzakelijk is zodat vragen, zorgen, twijfels en mislukkingen worden geuit en daardoor betere resultaten worden gehaald. Nodig uit tot participatie, oftewel: verbreek het vele zwijgen in organisaties. Dit doe je door procesfeedbackgroepen in te stellen, vragen te stellen en een nederige houding van niet-weten te oefenen. Reageer productief op mislukking en op mensen die dat bespreekbaar maken. Toon dankbaarheid en waardering voor hen en richt een lerend proces in. Samenwerkt.nu heeft daarvan een eigen drieslag gemaakt: Geef je eigen feilbaarheid toe Benadruk dat je elke stem nodig hebt Luister, wees nieuwsgierig en stel vragen Wil je meer weten over hun aanpak? Luister dan naar de podcast van Samenwerkt.nu. Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door ATTC, schoolleidersopleiding in Hilversum voor leraren en beginnende leidinggevenden in PO en VO.

Te gast is begeleidingskundige Tineke Ernst van Ernst & Eigen en we spreken geanimeerd over en naar aanleiding van het boek Bezieling werkt van Hans Wopereis. In het boek legt de auteur een model uit van zijn organisatie ITIP, dat acht bronnen van groei en ontwikkeling in organisaties biedt. De eerste twee bronnen dragen de andere zes bronnen. Het zijn bezieling en vertrouwen. De grond voor deze twee noemt de auteur het lege midden, want uiteindelijk komen bezieling en vertrouwen vanuit de stilte omhoog borrelen. De andere zes bronnen zijn kringbewustzijn, leiderschap, zelfonderzoek, verantwoordelijkheid, waarachtigheid en mededogen. Tineke en ik bespreken de relatie van die acht bronnen met haar ervaringen en werk als begeleidingskundige. Tineke is vurig pleitbezorger van bezieling, ook in het onderwijs. Daarvan getuigt het motto van haar bedrijf Ernst & Eigen: Bezieling het onderwijs in, werkstress het onderwijs uit. Haar leestip voor het oefenen van bezieling en de verbinding met alles is het boek De acht grote lessen van de natuur van Gary Furguson. Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door ATTC, schoolleidersopleiding in Hilversum voor leraren en beginnende leidinggevenden in PO en VO.