Onderwijs leiden met hart en ziel

Te gast is Pieter Sprangers en we spreken over Team school: het inrichten en leiden van professionele leergemeenschappen. Wanneer je wilt werken met PLG’s, moet je volgens Pieter eerst met elkaar nadenken over het waarom van professionaliseren. Zelf ziet hij dat onze samenleving zo complex is geworden, dat het volgens hem noodzakelijk is voor leraren om samen te leren, onderzoeken en ontwerpen. Dit waarom is een van de vier principes die Pieter gaf voor het opstarten van PLG’s. De andere drie zijn: Zorg ervoor dat PLG’s professioneel werken door teacher leaders op te leiden tot procescoaches die de PLG begeleiden met diverse leervormen. Organiseer intervisie voor de procescoaches, ga een professionele dialoog aan met hen en ondersteun hen en de PLG’s vanuit betrokkenheid. Ontwikkel met het team leidende principes die als professionele standaarden of beleidskaders fungeren. Denk hierbij aan de rolverdeling in de PLG en aan een professionele code: zo doen we het hier! Voor Pieter is professionaliteit uiteindelijk het aangaan van een wederkerige leerrelatie met elkaar. Idealiter worden leraren en schoolleiders zo ridders van de ronde tafel van professionaliseren en gedeeld leiderschap. En de school wordt zo geen hiërarchische burcht, maar een veld vol met kampvuurkringen waar iedereen bijdraagt aan awe education, om het in zijn woorden te zeggen. Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door ATTC, schoolleidersopleiding in Hilversum en Arkade onderwijsadvies.

Te gast is Bart Schipmölder en we spreken aan de hand van het boek Leading from the middle (auteurs: Koen Marichal, Jesse Segers en Daan Sorgeloos) over de dilemma’s van de teamleider die tegelijkertijd moet organiseren en dingen fixen als visie ontwikkelen en strategie bedenken. Het boek geeft een handzaam model waarin die dilemma’s hun plek krijgen. Een middle leader vertolkt volgens dat model idealiter vier rollen: De showrunner voert de visie en strategie uit en laat alles op rolletjes lopen. De verbindingsofficier gaat vanuit het algemeen belang van de hele organisatie met de top in gesprek over waar het soms misloopt met de strategie. De ruimtemaker creëert ruimte voor nieuwe experimenten, naast de exploitatie en de huidige strategie, om zo tot vernieuwing te komen. De strategie uitdager gaat proactief in gesprek met de top om bewust de strategie van de organisatie positief te beïnvloeden. Voor Bart geeft dit model niet alleen inzicht in de dilemma’s van teamleider, maar biedt het ook ruimte om vorm te geven aan gedeeld en persoonlijk leiderschap. Voor hemzelf is uiteindelijk er kunnen zijn als mens en ook kwetsbaar kunnen zijn de belangrijkste eigenschap van leidinggevenden, naast dat ze in hun taken goed strategisch en integraal moeten kunnen denken. Bart geeft daarbij enkele eerlijke persoonlijke voorbeelden en tips. Tijdens het maken van de podcast stuitte ik op een ander boekje dat ook speciaal gericht is op de teamleider. Dat is veel lichtere kost en zelfs in de vorm van een roman. Het heet Hoe word ik een on(der)wijs goede teamleider? van Raimke Groothuizen. Raimke brengt een beginnende teamleider op het toneel, die eigenlijk alles fout dreigt te doen. Totdat ze een kritisch moment meemaakt, waaruit ze vijf lessen leert die haar toe een onwijs goede teamleider maken. Lessen die ze verbindt aan de metafoor van de reuzenpanda. De vijf lessen zijn: Handel vanuit rust in plaats van uit je ego of dierlijke instinct. Toon kwetsbaarheid, durf fouten toe te geven en wees open over je onkunde. Aanvaard verandering en flexibiliteit als gegeven, omdat dit onze realiteit is. Stimuleer het spelen en experimenteren, ook door zelf nieuwsgierig te zijn en te blijven leren. Leer imperfectie te omarmen. Dit lijkt op les twee, maar benadrukt nog meer de zelfkennis, juist ook van je zwakke punten. Deze vijf lessen komen overeen met wat Bart Schipmölder in de podcast zegt. Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door ATTC, schoolleidersopleiding in Hilversum en Arkade onderwijsadvies.

Te gast zijn Joke Middelbeek, Ferd van den Eerenbeemt en Michiel Verbeek. Joke en Ferd schreven Laten we doen wat de bedoeling is en Michiel Wie durft deze school aan? Joke en Ferd pionierden de afgelopen tien jaar in Amsterdam Nieuw-West met onderwijsbeleid waarin achtereenvolgens de directeuren, de leerkrachten en de mensen in de wijk empowerd werden om vanuit hun rol bij te dragen aan het onderwijs in deze wijk met meerdere culturele bubbels. Beiden geloven in onderwijs dat de ontwikkeling van de leerling als hele mens stimuleert, dus dat naast cognitie-gericht ook gericht is op menswording. Voor dit onderwijs moet niet alleen de school zorgen, maar ook de wijksamenleving. Hun ideale onderwijs past naadloos in een grootsteedse context met de uitdaging om iedereen te betrekken bij de inclusieve samenleving. Michiel pioniert met een nieuwe vormgeving en een nieuw curriculum van een VO-school. Hij ziet het huidige onderwijssysteem falen in het motiveren van leerlingen voor het leren en vindt dat persoonlijke competentie-ontwikkeling en maatschappelijke vraagstukken veel meer centraal moeten staan in het onderwijs. Daarom wil hij af van een VO-school met losse vakken en losse lessen en wil hij een toe naar een VO-school die bruist van vakoverstijgend, projectgericht en integraal werken, leren en onderzoeken. Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door ATTC, schoolleidersopleiding in Hilversum en Arkade onderwijsadvies.

Te gast is Roek Lips met wie ik spreek over nieuw leiderschap naar aanleiding van zijn boek en leiderschapsproject Wie kies je om te zijn?  Het is een echt bezonnen gesprek, passend bij het eind van het jaar, vol beelden, inzichten, wijsheden, woordwaarde en zingeving met een reflexief persoon die streeft naar wat hij noemt radicale goedheid. Op het eind van de podcast geef ik een reflectie. Deze keer op een verrassende manier. Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door ATTC, schoolleidersopleiding in Hilversum en Arkade onderwijsadvies.

Te gast zijn community theatermaker Mieke de Wit en hoofddocent Pedagogiek en Didaktiek Monique van den Heuvel en we spreken over hun leergang Verdiepende Pedagogiek. Met hun guerrilla-achtige en ervaringsgerichte leergang creëren zij voor de docenten van de Hogeschool Rotterdam een bedding om ‘naar binnen te gaan’ en verdiepend na te denken over hun eigen, vaak intuïtieve, pedagogisch handelen en daarop vanuit diverse pedagogische theorie en literatuur te reflecteren. Hun werkwijze is in feite al pedagogisch, want zij zien pedagogiek als het creëren van een bedding waarin leerlingen vrij zijn om te leren, ervaren, spelen, oefenen, worstelen en vragen stellen. De leergang kenmerkt zich verder door het met elkaar voorbereiden en het samen spreken over en reflecteren op de pedagogische ervaringen uit ieders eigen context. Naast deze externe en interne dialogen, is er juist ook veel ruimte voor spel, theater en maatschappijkritisch denken, zoals over macht en privileges. Mede daarom is de leergang een confronterende reis langs kunstzinnige en multiculturele aspecten van de stad Rotterdam. Monique en Mieke zijn momenteel bezig hun leergang om te zetten naar een boek. Dat bestaat net als de leergang uit zes delen: Ik de leraar Ik en mijn leerlingen Ik en de ouders Ik en mijn collega’s Ik en de wereld En weer terug bij ik de leraar. Want goed pedagogisch leraarschap, daar is het ze om te doen. Volgens Monique is leraar-zijn dan ook het mooiste vak dat er bestaat. Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door ATTC, schoolleidersopleiding in Hilversum en Arkade onderwijsadvies.

Te gast is leraar en onderzoeker Dick van der Wateren. We spreken over zijn boek De denkende klas. Daarin houdt hij een praktijkonderbouwd pleidooi voor de pedagogische opdracht van de school a la Gert Biesta, voor verwondering als een vorm van aandachtig waarnemen, voor actief onderzoeken en vragen stellen, voor leerlingen met elkaar laten denken, kortom: voor gemotiveerd, onderzoekend en diepgaand leren. In ons gesprek zijn we ingegaan op wat verwonderen, denken en vragen stellen is, waarbij Dick praktische voorbeelden geeft, maar ook hoe hij vindt dat leraren een denkende professionele leergemeenschap zouden moeten vormen. Verder licht hij toe hoe Gert Biesta, en vooral diens boek De terugkeer van het lesgeven, hem zo inspireert, en ook maakt hij zijn afkeer kenbaar van die onderwijswetenschappers die zich te eenzijdig richten op evidence based onderwijsonderzoek. Zij zouden beter eens zelf kunnen gaan lesgeven. Dick eindigt met enkele tips voor schoolleiders, die als je goed luistert, wortelen in zijn eigen ervaring met zijn eerste schoolleider. Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door ATTC, schoolleidersopleiding in Hilversum en Arkade onderwijsadvies.

Te gast zijn twee zgn. cultuurpedagogen, oud onderwijsbestuurder Jos de Monnink en emeritus hoogleraar wijsgerige pedagogiek Jan Dirk Imelman. We spreken over hun cultuurpedagogische visie op de school en het onderwijs naar aanleiding van hun boek De verweesde school. In het boek en in ons gesprek delen beide gasten hun zorgen over hoe de school en het onderwijs steeds meer van de bedoeling afgeraakt zijn, onder meer door overheidsbeleid en opleidingen en scholen die hypes volgen. Zij reiken de cultuurpedagogiek aan om weer terug te komen bij de bedoeling van school en onderwijs. Die houdt onder meer in: Het kind uitleiden uit de vanzelfsprekende wereld van het gezin en brengen naar autonomie en mondigheid door middel van kritisch leren denken en daarbij leren onderscheiden tussen kennen, menen en geloven. Je kunt dit ook andersom zeggen en dat is: het kind inleiden in de cultuur, waarbij je zowel kind volgend bent als kennis aanbiedend, zodat het kind leert wat er in de cultuur, in ons geval een democratische cultuur, verlangt wordt van het kind. Om die mondigheid, dat kritisch denken en het meedoen in onze democratische cultuur mogelijk te maken, is een breed en veelzijdig curriculum nodig, oftewel een algemene vorming waarin de zaak, oftewel de kennisinhoud centraal staat. Beide heren bieden ook een werkwijze aan die hierbij kan helpen: een cultuurpedagogische discussie die gevoerd wordt op vier niveaus: een maatschappelijk, kennisfilosofisch, psychologisch en pedagogisch-didactisch niveau van argumentatie. Jos de Monnink had in zijn tijd als bestuurder een vergelijkbaar leergesprek georganiseerd in zijn onderwijsorganisatie. Daarvoor rustte hij directeuren en leerkrachten toe met inzichten uit drie leertheorieen: de empirische of evidence based theorie, de constructivistische of personalistische theorie en de theorie van het cultureel leren. Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door ATTC, schoolleidersopleiding in Hilversum en Arkade onderwijsadvies.

Te gast is rector-bestuurder en leiderschapsauteur Willem de Vos. We spreken naar aanleiding van Weetnietkunde, een boek dat hij samen schreef met Marian Timmermans. Willem vindt een houding van bedachtzaamheid veel belangrijker dan suggereren dat je als leidinggevende alles weet. Wie doet alsof hij de waarheid in pacht heeft, stopt volgens hem met leren en nieuwsgierig zijn. Als je niet-weten echter praktiseert, leer je daarmee de vaak zo onzekere en ongemakkelijke werkelijkheid te aanvaarden en te zoeken naar betekenis in plaats van eenzijdig te streven naar controle en geluk.  Je wordt volgens Willem ook veel gelukkiger als je de zgn. ambetanterikheden van het leven accepteert. Dit is een Vlaams woord dat hij overneemt van Dirk de Wachter, dat zoiets betekent als de dingen waar je van baalt. En dit geldt ook voor de zgn. vier ultieme bekommernissen, die hij leerde van Irvin Yalom: de angst voor de dood, voor de vrijheid, voor jouw uniciteit en voor de zinloosheid van het leven. Wat het boek en Willem tot slot kenmerkt, is het gebruik van de inzichten uit groepsdynamica en de zgn. Transactionele Analyse. In ons gesprek geeft Willem daar een aantal voorbeelden van, zoals hoe een kleindochter van hem sprak als de zgn. Kleine Professor en hoe schoolleiders in coronatijden hun toevlucht kunnen nemen tot de rol van aanklager en slachtoffer. Door het gesprek heen geeft Willem vele tips, die meestal gericht zijn op zelfinzicht. Willem vindt ook dat je jouw rol als leidinggevende juist moet invullen vanuit wie jij bent als persoon. Leidinggeven lijkt daarin voor hem op ouderschap. Je moet kunnen luisteren, kunnen troosten, fouten durven maken, niet alles zeker willen weten en jezelf willen geven als persoon, zonder overigens je paniek en je bagage uit het verleden. Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door ATTC, schoolleidersopleiding in Hilversum en Arkade onderwijsadvies.

Te gast is hoogleraar psychiatrie Floortje Scheepers en we spreken naar aanleiding van haar boek Mensen zijn ingewikkeld. Floortje schreef het boek omdat zij zich zorgen maakt over hoe de taal van de psychiatrie, de biomedische en brain based taal en het denken in termen van gemiddelden en modellen, zo veel onderdeel is geworden van het denken van veel mensen in onze samenleving.  Gevolg is dat we het menselijk karakter in bv. de geestelijke gezondheidszorg uit het oog verliezen, met alles wat daarbij hoort, zoals onze ervaringen, gevoelens, betekenissen, biografie en onze interacties met anderen en met wat we tegenkomen in het leven. Haar boek en ons gesprek is een pleidooi tegen de maakbare mens, tegen de maakbare samenleving en tegen de maakbare wetenschap. Denk niet in reductionistische termen van fixen van individuen en problemen, maar in inclusieve termen van collectieve intelligentie, interactie en dialoog. Iedereen, alle perspectieven en ook het tonen van kwetsbaarheid, zijn nodig om samen mens te zijn. Voor kinderen en jongeren in het onderwijs wenst Floortje dat er aandacht is voor hun positieve mensontwikkeling. Richt je niet zozeer op hun leeropbrengsten, maar op hun positieve ervaringen als mens. Daarbij hoort ook het leren omgaan met negatieve ervaringen en tegenslag. Ze wenst leidinggevenden toe dat je aandacht hebt voor de collectieve wijsheid en dat je daarbij ook oog hebt voor collega’s die misschien voor jou ongewenst gedrag vertonen. Als je nieuwsgierig luistert en doorvraagt, geven ook zij waardevolle inzichten aan het team. Haar leestip is het boek Helgoland van Carlo Rovelli dat haar de rustgevende ervaring gaf dat we allemaal een onderdeel zijn van een groter geheel. Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door ATTC, schoolleidersopleiding in Hilversum en Arkade onderwijsadvies.

Te gast is Gert Biesta en we spreken naar aanleiding van zijn boek World centered education. In dit vlot leesbare boek scherpt Gert zijn visie aan op subjectificatie, wereld gericht onderwijs, de school in relatie tot de samenleving en het leraarschap. We spreken over de kernnotie van dat boek, subjectificatie, en begonnen met een schoolvoorbeeld daarvan uit het boek. Gert vertelt hoe ene Homer Lane een moeilijk opvoedbare leerling confronteert met zijn eigen vrijheid te handelen als een zelf. Subjectificatie gaat dus over vrijheid. Geen ongebreidelde vrijheid, maar existentiële vrijheid om reactie vanuit jouw zelf te geven op een appel uit de wereld, zowel uit de sociale als de natuurlijke wereld. Subjectificatie is per definitie wereldgericht. Hierna ging Gert in op veelvoorkomende misvattingen over dit begrip, zoals eigenaarschap, subjectiviteit, identiteits- of persoonlijkheidsvorming. Subjectificatie is niet het worden van jezelf, maar van een zelf, niet wie je bent maar hoe je bent. Ten slotte bespreken we nog drie thema’s: De Parks-Eichmanparadox, waarmee Gert twee paradigma’s bespreekt die allebei nodig zijn: onderwijs is cultivatie en existentie; en die laatste maakt subjectificatie mogelijk. De verhouding tussen school en samenleving aan de hand van twee geschiedenissen: voorbereiden op de samenleving en als vrije tijd; en die laatste maakt subjectificatie mogelijk. Het leraarschap als een drievoudig geschenk: van het wijzen op de wereld, van de dubbele waarheidsgeving en van zichzelf als leerling, subjectificatie dus. De drie thema’s verduidelijken dat subjectificatie kan gebeuren terwijl je als leraar bezig bent met andere dingen, zoals onderwijzen, cultiveren en voorbereiden op de samenleving, dus tijdens activiteiten van kwalificatie en socialisatie. Gert wijst erop in het begin van de podcast. Tips van Gert om meer te leren over subjectificatie zijn de boeken van Janusz Korsac en Homer Lane, het boek Summerhill van A.S. Neill en de film Jojo rabbit. Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door ATTC, schoolleidersopleiding in Hilversum en Arkade onderwijsadvies.