Onderwijs leiden met hart en ziel

Te gast zijn Dick Both en Alex de Bruijn en we spreken over We gaan ervoor! Samen bouwen aan een collectieve ambitie. Beiden schreven eerder al eens mee aan een bestseller in de schoolleidersopleidingen, Onderwijs vraagt leiderschap. We gaan ervoor! gaat over de eerste van acht leiderschapsaspecten die zij bespreken in Onderwijs vraagt leiderschap. Beide gasten zijn persoonlijk onder meer geïnspireerd door Mathieu Weggeman vanwege zijn Rijnlandse denken over mensen en manieren in organisaties, dus het belang van vertrouwen, verbinding en vakmanschap, en door Lenette Schuijt die een van hen leerde werken met paradoxen. In ons gesprek volgden we de indeling van hun boek en werkwijze. Eerst ging het over het wat en waarom van een collectieve ambitie, waarbij we begonnen met hun metafoor van het huis die de samenhang tussen missie, visie en kernwaarden weergeeft en ook allerlei semantische discussies omzeilt. Daarna gingen we in op hoe je werkt aan een collectieve ambitie, qua werkvormen en qua houding als leidinggevende. Ten slotte zetten we de bouwfasen op een rij en bespraken we vier valkuilen: dat je als leidinggevende vergeet de opbrengsten te borgen, dat je je eigen rol niet overschat, want jij hoeft niet alles zelf te doen, maar ook niet onderschat, dat je jouw individuele ambitie niet overtuigend oplegt onder de noemer van de collectieve ambitie, en dat je alles snel en in een keer wilt zoals in een stortbui in plaats van te werken op de wijze van een gestage druppel. Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door ATTC, schoolleidersopleiding in Hilversum, en De vallei van het goede leven.

Te gast is Patrick Nullens en we spreken over Hoop als kunst van verantwoord leiderschap. In dit boek en in ons gesprek wordt duidelijk dat Patrick als wetenschapper inclusief denkt. Het gaat hem altijd om en… en… Patrick pleit dan ook voor het voeren van een interdisciplinair gesprek. Zo is leiderschap een fenomeen dat je zowel sociaal wetenschappelijk als geesteswetenschappelijk kunt onderzoeken. De sociale wetenschappen leren je kijken naar leiderschap vanuit de acroniem GRIPP. Het is de Groep die iemand een leider maakt, een leider is bezig met Richting en het uitoefenen van Invloed en doet dat zowel Procesmatig en strategisch als Persoonlijk en authentiek. De geesteswetenschappen, zoals de ethiek, filosofie, theologie en humanistiek, leren je kijken vanuit het hart. Zij brengen de vraag Wat is goed leiderschap? terug in het interdisciplinaire gesprek en richten de blik op de kleine goedheid van het werkende leven en op de waarde van mens, milieu en samenleving. Hoop is zo’n waarde. Ook daar kijkt Patrick sociaal- en geesteswetenschappelijk naar. Zo kent zijn hoopbarometer zeven dimensies, waaronder een spirituele dimensie, en is zijn begrip van hoop meervoudig: het gaat om denken, voelen en doen ineen.  Hoop is een kunde EN een kunst. Denk aan het gedicht van Havel of aan de westerse tradities van de klassieke Oudheid, het Joods-christendom en de Verlichting. Daarmee eindigt deze aflevering en ook zijn boek. Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door ATTC, schoolleidersopleiding in Hilversum, en De vallei van het goede leven.

Te gast is emeritus hoogleraar Fred Korthagen en we spreken over Krachtgericht coachen, een boek van Ellen Nuijten en hemzelf. Fred is bekend van zijn modellen over reflectie en kernreflectie. Die kernreflectie heeft hij doorontwikkeld naar krachtgericht coachen. Hoe kun je leraren en leidinggevenden leren om zelfstandig te reflecteren op hun innerlijke persoonswording? Krachtgericht coachen kent vijf kernbegrippen. Kernkwaliteiten en idealen zijn de eerste twee, zeg maar de uitgangspunten van binnenuit. Wie van binnenuit werkt, zal ook belemmeringen tegenkomen, het derde begrip. En om zelfstandig op je kernkwaliteiten, idealen en belemmeringen te reflecteren zijn nog twee zaken nodig. De regisseur, zodat je van een afstand naar jezelf kijkt, en het ‘liften’ tussen denken, voelen en willen. Volg je de weg langs deze vijf begrippen, dan ga je volgens Fred de weg van doen naar zijn … en verbinding, ja zelfs liefde. Deze weg herken je meteen, omdat je daarop in flow raakt. Dat heb ik zelf ervaren in dit gesprek, vooral op het eind waarin Fred mij, naast zichzelf, krachtgericht begon te coachen. Voor mij persoonlijk een zinvolle slotaflevering van 2022. Dank voor het met duizenden volgen en delen van mijn podcast en graag tot horens over vier weken. Blijf de podcast delen met leidinggevenden en leraren met hart en ziel, zodat wij allemaal flow en verbinding in het onderwijs mogen ervaren in 2023. Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door ATTC, schoolleidersopleiding in Hilversum.

Te gast is oud-rector en oud-leraar Roel Schoonveld en we spreken naar aanleiding van zijn eigen boek Rector, een interessante manier van leven. Zijn boek is op zijn lijf geschreven. Het is intuïtief vanuit zijn eigen ervaringen opgebouwd, de schrijfstijl is down-to-earth en directief en zijn visie op de rector is misschien wel tegendraads en eigenwijs te noemen. We spreken eerst over kritische momenten in zijn loopbaan: De leerlingdaling bij de start van zijn rectorschap. Met zijn team de school als eerste school in Nederland weer een categoriaal vwo en gymnasium maken Maar het meest indringend was het als er een leerling overlijdt… Voor Roel is goed onderwijs te allen tijden interactief. Een goede leraar neemt leerlingen mee in een vakgebied en stimuleert hen tot zelf nadenken. Een goede leider stelt grenzen met een glimlach. Dit geldt voor zowel leidinggeven aan pubers als aan leraren.  Roel gaf zijn leraren eigenaarschap en genoot van het spel in de algemene lerarenvergadering. Zolang de kaders, rollen en verantwoordelijkheden maar duidelijk zijn. De leraren gaan over het onderwijs en hij als rector gaat over de organisatie. Tegelijkertijd hecht Roel enorm aan humor en contact. De middelbare school is voor hem een gemeenschap, waarin iedereen een eigen taak heeft binnen en buiten het klaslokaal en nieuwe leraren moeten goed begeleid worden om deel te kunnen nemen aan deze bijzondere biotoop. Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door ATTC, schoolleidersopleiding in Hilversum.

In deze eerste aflevering van een nieuw seizoen spreek ik met leerkracht en psycholoog Eefke en jeugdhulpverlener Erik Faasen over en naar aanleiding van een boek van Haim Omer: Nieuwe autoriteit, verbindend gezag voor het onderwijs. In dit boek staan vier principes voor nieuwe autoriteit die afgezet worden t.o. de klassieke autoriteitsopvatting: 1.     Aanwezigheid i.p.v. afstand 2.     Ondersteuning door de groep i.p.v. hiërarchie volgen 3.     Zelfbeheersing i.p.v. controle en gehoorzaamheid 4.     Volharden en verduren i.p.v.  straf en vergelding. `In hun werk met scholen vertalen Eefke en Erik deze principes in twee basisvragen: 1.     Wat zijn jouw eigen waarden? 2.     Wat zijn jouw grenzen? En zes pijlers: 1.     Zelfcontrole 2.     Aanwezigheid 3.     Transparantie 4.     Herstel van de relatie 5.     Verzet 6.     Steunnetwerk In het gesprek vertalen zij die zes pijlers in houdingen en interventies van verbindend gezag. Die houdingen zijn: 1.     Kalmte 2.     Stilte 3.     Uitgestelde reactie 4.     Begrenzen, duidelijke kaders 5.     Nabijheid. Fysiek en emotioneel 6.     Werken aan herstel 7.     Mildheid: geef niet de schuld aan jezelf, de leerling of ouder, maar aan de interactie. Die interventies zijn: 1.      Zeer bewust ergens in de klas of de school aanwezig zijn 2.      Het inschakelen van een steunnetwerk 3.      Het oplossingsverzoek 4.      De aankondiging 5.      De sit in 6.      De aanwezige schorsing 7.      Ouderbijeenkomsten verbindend gezag In een woord is verbindend gezag ‘autoritatief’, een mix van autoritair en permissief. Het gaat steeds over zowel duidelijk begrenzen als bewust aanwezig zijn en in relatie blijven. Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door ATTC, schoolleidersopleiding in Hilversum. Mijn naam is Taco Visser en mijn motto is lesgeven en leidinggeven met liefde.

Te gast zijn Mirjam de Vos, leerkracht van de openbare Jenaplanschool Praathuis, Willem de Vos, rector-bestuurder van het Christelijk Lyceum Veenendaal - beiden gaven onlangs de verhalenbundel Een gat in de dag uit - en Guido de Bruin, verhalenverteller en adviseur identiteit bij Verus. Alle drie geloven heilig in de kracht van verhalen. Verhalen stimuleren de verbeelding, nemen je mee in een andere werkelijkheid, je kunt je ermee identificeren en je haalt er zelf de betekenis uit. Ze geven daar in ons gesprek ook enkele mooie persoonlijke voorbeelden van. Guido is de rasverteller en zet verhalen in bij gesprekken met onderwijsteams en ouders over de schoolidentiteit. Verhalen, vooral de weerbarstige, werken volgens hem als triggers voor het persoonlijk verhaal van de aanwezigen. Voor Mirjam betekenen verhalen veel voor haar onderwijs. Gewoon een verhaal vertellen, in de les of in de overblijf, zodat de kinderen ademloos geboeid luisteren, of meer integraal door middel van verhalend lesgeven of lesgeven vanuit een narratief ontwerp. Haar liefde voor verhalen heeft ze van haar vader. Verhalenverzamelaar Willem vertelt verhalen bij vergaderingen, in teambijeenkomsten en soms in brugklassen. Verhalen werken volgens hem ook goed als instrumenten van tegenspraak voor het zelfbeeld van leidinggevenden. Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door ATTC, schoolleidersopleiding in Hilversum en Arkade onderwijsadvies. Mijn naam is Taco Visser en mijn motto is lesgeven en leidinggeven met liefde.

Te gast is Inge Nuijten en we spreken over de acht kenmerken van dienend leiderschap, die ook een vorm van levenskunst zijn. We lopen ze langs in ons gesprek en ik vraag Inge telkens naar haar persoonlijke duiding. Authenticiteit is volgens haar moeiteloos handelen vanuit je ware zelf. Door training en continu reflecteren lukte het haar daar te komen. Bescheidenheid is weten dat je ontzettend weinig weet. Inge oefent dit door verwondering en bewust niet oordelen. Weet ik iets echt zeker? Voor bescheidenheid is moed of lef nodig. Mensen die voortschrijdend inzicht vertolken, vertonen dat volgens haar. Vergeving of eigenlijk zelfvergeving is de hoop op een beter verleden opgeven. Dit is volgens haar het fundament voor een waar zelf, naast dankbaarheid. Waardering ligt hier dicht tegenaan en gaat voor haar ook over mildheid en aanvaarding van fouten. Rentmeesterschap is dienstbaar zijn aan de wereld en aan een missie en daarom ook aan jezelf. Verantwoordelijkheid neem je 100% voor je eigen gedrag, gevoelens en gedachten. Alles wat Inge tegenkwam, had haar iets te zeggen over zichzelf. Empowerment gaat over het bekrachtigen van ieders bijdrage aan een missie.  Inge eindigt met een paar voorbeelden hoe je dat als leidinggevende kunt doen. Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door ATTC, schoolleidersopleiding in Hilversum en Arkade onderwijsadvies.

Te gast is onderwijsbestuurder Peter de Visser en we spreken over zelfsturende onderwijsteams n.a.v. Reinventing organizations van de Brusselaar Frédéric Laloux. In dat boek staan drie kernprincipes: zelfsturing, heelheid van de mens en zich evoluerende doelen en Peter begon zes jaar geleden in de Meppelse middelbare school Stad en Esch met ruimte en beleid maken voor zelfsturende teams.  In het gesprek vertelt hij over hoe deze ontwikkeling is ontstaan en tot nu toe is verlopen. Daarbij gaat hij vooral in op de principes zelfsturing en heelheid van de mens. Zelfsturing gaat voor hem over het belang van autonomie voor de professional en vertrouwen in elkaar, de leerling en de organisatie en het principe heelheid zorgt voor authenticiteit, ontwikkeling van persoonlijk leiderschap en beter luisteren en communiceren in de organisatie.   Het principe evoluerende doelen komt op het eind aan bod en betekent voor hem een plan maken voor twintig jaar en tegelijkertijd aanvoelen welke actie morgen nodig is om mee te bewegen met de veranderingen in en van ons tijdperk.  Peter en zijn medewerkers zijn helemaal om. Iedereen zou morgen moeten beginnen met zelfsturende onderwijsteams. Twee adviezen daarvoor:  Let op de dilemma’s tussen zelfsturende en hiërarchische teams.  Maak concernafspraken en eenduidige werkmodellen, zoals een helder onderwijsconcept, leiderschapsmodel, besluitvormingsmodel en professionaliseringsmodel.  Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door ATTC, schoolleidersopleiding in Hilversum en Arkade onderwijsadvies.

Te gast is Harm Klifman, voormalig organisatieadviseur governance, maar bovenal taalkundige en filosoof. We spreken naar aanleiding van zijn boek Cicero leest Covey over de retorica in managementboeken en over het belang van het je bewustzijn van taal, beeldspraak en metaforen voor goed leiderschap. Meteen in het begin van ons gesprek blijkt al hoeveel Harm houdt van taal, bijvoorbeeld door zijn gebruik van taalschriftjes waarin hij citaten noteert van wat hem raakt in wat hij leest. Hij geeft ook enkele wijsgerige citaten. Daaruit blijkt tegelijkertijd zijn liefde voor filosofie. Wat retorica betreft gaat Harm in op de retorische teksttechnieken en op de drieslag logos, ethos en pathos. Managementboeken druipen volgens hem van de pathos. Ze appelleren direct op het gevoel. Te platte retoriek kom je echter via je intuïtie op het spoor. Hij noemt dat het pluis-niet-pluis-gevoel. Toch vindt Harm retorica niet verkeerd. Retorica helpt om iets aannemelijk te maken. We hebben als mensen ook niets anders dan de taal om betekenis te geven aan de werkelijkheid. Metaforen, beeldspraak, modellen en dus ook retorica, helpen ons om te ordenen in het betekenis geven. Zolang je maar beseft dat dit alles niet samenvalt met de werkelijkheid. Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door ATTC, schoolleidersopleiding in Hilversum en Arkade onderwijsadvies.

Te gast is Jelle Ris en we spreken over Wereldgericht onderwijzen, Biesta in de praktijk, een boek dat hij schreef met Bram Eidhof en Maartje Janssens. Jelle deelt eerst kort zijn onderwijsbiografie waarin de drie handelingsperspectieven uit het boek - onderbreken, vertragen en ondersteunen - een bepalende rol hebben gehad. Vervolgens gaan we dieper in op wat die drie handelingsperspectieven inhouden, perspectieven waarmee je volgens Biesta als leraar werkt en ruimte biedt aan de subjectificatie van de leerling. We verbonden dit ook aan een andere notie van Biesta, het zgn. moeilijke midden. Hiermee bedoelt Biesta dat je als leraar de leerlingen bij subjectificatie moet leiden naar het midden tussen zelf en wereld en dus moet vermijden dat de leerling hetzij aan zelfvernietiging of aan wereldvernietiging doet. Jelle geeft hiervan enkele praktijkvoorbeelden. In het tweede deel gaan we eerst in op welke inzichten de drie auteurs opdeden in hun onderzoek in drie typen scholen. Bijvoorbeeld dat de drie handelingsperspectieven altijd tegelijk optreden, dat er praktische wijsheid nodig is om te onderscheiden tussen wanneer er subjectificatie, kwalificatie of socialisatie nodig is en dat je als school de pedagogiek ook te strak kunt didactiseren, zodat je toch geen ruimte biedt aan subjectificatie. We eindigen met de zoektocht van Jelle naar zijn eigen stem als pedagoog en als onderzoeker in het veld van subjectificatie. Bijvoorbeeld dat de leraar ook als mens moet instappen in het eigen pedagogisch-didactisch handelen en dat Jelle zelf als onderzoeker wil werken vanuit het waarom, wat en hoe van pedagogisch handelen. Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door ATTC, schoolleidersopleiding in Hilversum en Arkade onderwijsadvies.