Onderwijs leiden met hart en ziel

Te gast is Karin Wouters, onderwijsdirecteur bij het CLV te Veenendaal. We spreken over het boek Leidinggeven zonder opsmuk van haar collega leidinggevende Willem de Vos. Het boek valt misschien wel samen te vatten aan de hand van de vier principes van het Mexicaanse volk, de tolteken, die Willem zelf als centrale noties voor leidinggevenden ziet. Wees onberispelijk in je taal. Willem speelt met taal en woorden, zet verhalen bij zijn leidinggeven in en is argwanend t.a.v. managerial humbug. Neem niets persoonlijk. Willem hecht aan een eenvoudig model als PRO. Werk aan de juiste afstand tussen persoon, rol en organisatie. Ga niet uit van veronderstellingen. Willem schrijft over het belang van zelfkennis, de onderstroom en het transactionele-analysemodel, zodat je ook zicht krijgt op onbewuste processen, ook bij jezelf. Doe altijd je best. Handel met oprechte intentie. Kom tot de essentie en vermijd allerhande opsmuk. Karin deelt Willems inzichten grotendeels. Zij vult hem in de praktijk aan vanuit haar kracht en missie: oprechte aandacht voor mensen, jong en oud, om hen te enthousiasmeren en te laten ontwikkelen. Een mooie praktijk in hun school is is dat zij ruimte maken in het leiderschapsteam voor het vrije gesprek, voor intervisie en voor het opdoen van inspiratie door middel van verhalen en... door samen stil te zijn. Praktische leiderschapstips van Karin zijn: Stel de O vraag en heb vertragende standaardvragen Benut de kracht van verhalen en stilte aan begin van vergaderingen Het boek Een levensregel voor beginners van de Benedictijn Wil Derkse Verander geregeld van jouw plek van leidinggeven Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door ATTC, schoolleidersopleiding in Hilversum voor leraren en beginnende leidinggevenden in PO en VO.

Te gast is Herman Hoedemaker, onder meer opleider van schoolleiders bij NHL/Stenden in Leeuwarden. We spreken over zijn ervaringen en inzichten als leidinggevende/opleider, dus horizontaal, mensgericht en dienend leiderschap. Als dienstbaar leider geeft andermans succes hem zin. Voor Herman staan mensen, dialoog en zingeving centraal in leiderschap. Gewenste vaardigheden en houdingen zijn dan:  Goed luisteren, in dialoog gaan, bijvoorbeeld door middel van kampvuurgesprekken, en dan zowel plekken der bezieling als moeite opzoeken, vertrouwen, op je handen zitten, geduldig zijn, zowel horizontale als verticale processen inrichten en dienstbaar zijn aan goed onderwijs.   Hij baseert zich onder meer op het gedachtengoed van Adriaan Bekman. Wij bespreken diens boek Horizontaal organiseren, dat drie delen kent: De horizontale dimensie van goed organiseren De verticale dimensie in horizontaal organiseren Organisaties als gemeenschap ontwikkelen. In alle delen klinken steeds drie principes door: Iedereen is persoonlijk leider en wil initiatief nemen. De verticale dimensie zit in het goed inrichten van horizontale processen, dus niet in een persoon. Het belang van de dialoog voor zingeving in het werk, waarbij Bekman organisaties ziet als georganiseerde gemeenschappen. Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door ATTC, schoolleidersopleiding in Hilversum voor leraren en beginnende leidinggevenden in PO en VO

Wat heeft een (onderwijs)team nodig om als team met elkaar te werken? Welke ingrediënten zijn daarvoor nodig en welke vorm van leiderschap? Te gast is Karin Derksen. We spreken naar aanleiding van haar boek Goed teamwerk, een onderwerp waarop zij in 2016 is gepromoveerd. In haar proefschrift heeft zij het model teamontwikkelruimte ontwikkeld, dat vier dimensies kent: Twee versnellende, oplossings- en resultaatgerichte dimensies: toekomst creëren en organiseren. Twee vertragende, vragende en onderzoekende dimensies: dialoog voeren en reflecteren. In ons gesprek geeft Karin aan dat met name dialoog voeren en reflecteren ontbreken in veel teams, maar als dit wel gebeurt dat teams beter presteren. De reden is dat teams daarmee ook ruimte maken voor de zgn. onderstroom en zo risico’s vermijden als group think en sociaal luieren, of liever gezegd sociaal stayeren. Haar boek bestaat uit drie delen: De basisvoorwaarden en dat zijn er vier: waarom samenwerken, omvang van 3-10 personen, gedeelde opgave of doelen en onderlinge afhankelijkheid. Hoe werkt goed samenwerken. Ingrediënten: teamontwikkelruimte en veiligheid creëren, diversiteit benutten en reflecteren op samen leren. Leiderschap redelijk zelfsturende teams, vanuit een procesgerichte definitie van leiderschap. De leestips van Karin zijn de twee praktijkboekjes over Teamgericht organiseren in PO en VO van Ben van der Hilst en het fundamentele boek The fearless organisation van Amy Edmundson. Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door ATTC, schoolleidersopleiding in Hilversum voor leraren en beginnende leidinggevenden in PO en VO.

Te gast is Luc Stevens, oud hoogleraar pedagogiek en oud directeur van NIVOZ. We spraken naar aanleiding van het boek Leidinggevende, wie ben je? Daarin beschrijft Dolf van den Berg een postmoderne visie op leiderschap. Die visie draait om twee begrippen: humanisering, de autonomie en persoonlijke ontwikkeling van mensen staat voorop, en zingeving, de ruimte bieden aan mensen om betekenis te geven aan en in hun werk. Hij werkt zijn visie uit in vijf basisprincipes en elf dimensies van excellent, of simpel gezegd: goed onderwijsleiderschap. Luc Stevens en ik zijn vanuit dit boek ingegaan op pedagogisch denken over onderwijs en leiderschap. Vertrouwen en moed zijn volgens hem grondtonen van leiderschap en leraarschap. In ons gesprek ging het vervolgens over: pedagogisch handelen en reflectie, intuïtie en kennis pedagogische tact en houding vertrouwen, in jezelf als leidinggevende, in leraren en kinderen, en zo onzekerheid en risico verdragen de pedagogische opdracht van leidinggevende en leraren samen pedagogische soevereiniteit en legitimatie, als school in de samenleving en als pedagogische wetenschap tussen de sociale wetenschappen pedagogische taal, en dat is common sense taal, geen psychologische taal of overheidstaal Het continu stellen van de pedagogische vraag: geef jij het kind de ruimte zichzelf te zijn? Dus: meer waarnemen en luisteren dan spreken. de link van pedagogiek met filosofie en theologie, en daarmee met menswording, zingeving en... liefde De leestip van Luc is een boek van Michael Sandel met de titel Tirannie van verdienste dat een moreel antwoord biedt op de doorgeschoten competitie- en meetcultuur in onze democratie en dus ook in onze scholen. Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door ATTC, schoolleidersopleiding in Hilversum voor leraren en beginnende leidinggevenden in PO en VO.

Te gast zijn Henk Galenkamp en Jeannette Schut van het gelijknamige bureau Galenkamp&Schut. We spraken over hun eigen Handboek professionele schoolcultuur, dat als ondertitel heeft: focus op koers en gedrag. Een professionele schoolcultuur gaat bij hen over het gedrag dat mensen in een groep, team of organisatie vertonen. Professioneel gedrag moet vervolgens aan vier criteria voldoen: Het gedrag draagt bij aan de doelen van de organisatie. Het gedrag leidt tot een toename van het welbevinden van jezelf. Het gedrag leidt tot een toename van het welbevinden van anderen. Alle gedrag wat strijdig is met de voorgaande criteria wordt op vriendelijke en duidelijke wijze effectief begrensd: zo doen we dat hier niet! In het handboek gaan ze dieper in op wat een professionele cultuur inhoudt, op wat professioneel gedrag en wat professionele communicatie is, op de koers van de school, op het leiderschap in een professionele schoolcultuur en eindigen ze met hoe een traject naar een professionele cultuur eruit kan zien. In hun advieswerk is Henk vanuit zijn therapeutische achtergrond sterk gericht op de balans tussen gevoel en verstand. Jeannette verbindt de focus op professioneel gedrag sterk aan de focus op de onderwijsinhoudelijke koers en doelen. Hun studietips zijn: de Ted Talk van Onora O’Neall What we don’t understand about trust  Het boek The body keeps the score van Bessel van der Kolk  Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door ATTC, schoolleidersopleiding in Hilversum voor leraren en beginnende leidinggevenden in PO en VO.

Te gast is Vivian Tevreden, opleidingsmanager bij de KPZ in Zwolle. We spreken over een wetenschappelijk boek over leiderschap: The nature of leadership van de redacteuren Antonakis en Day en over hoe dat boek zich verhoudt tot de visie op leiderschap van Vivian. Dit lijvige boek is meer dan een verzameling wetenschappelijke theorieën en bronnen. Het geeft een beschrijving van de belangrijkste leiderschapsscholen en zet die in een historische ontwikkelingslijn. Deze scholen of wetenschappelijke paradigma's zijn: Kenmerken en attributies van leiders Charisma en nieuw leiderschap Volgergerichte benaderingen Relationeel leiderschap Contextueel leiderschap Gedeeld leiderschap Evolutionair-biologische en neurowetenschappelijke perspectieven Daarnaast geeft het boek enkele huidige thematieken weer, zoals: gender, macht, identiteit, cultuur en leider ontwikkeling, en eindigt het met een paar filosofische, morele en methodologische perspectieven op leiderschap. In ons gesprek is Vivian onder meer ingegaan op vrouwelijk en gedeeld leiderschap, op leiderschap bij zelfsturende teams en op het belang van het volgersperspectief voor gedrag en resultaten van leiders. Zelf gelooft ze sterk in persoonlijk leiderschap en in het innerlijk kompas. Zij heeft daarin een biografische inspiratiebron, haar oma die moedig en autonoom gedrag heeft getoond op een cruciaal moment. Haar studietip, speciaal voor po directeuren, is het boek Leren voor morgen van Anje Ros, Myrjam Lieskamp en Henderijn Heldens. Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door ATTC, schoolleidersopleiding in Hilversum voor leraren en beginnende leidinggevenden in PO en VO.

Te gast zijn Amarens Veenstra en Maarten Laros van de sociale onderneming Bright. We spreken over hun verlangen om grootstedelijke scholen te versterken met het concept 'community school'. Deze zogenaamde 'extended school' heeft doelen als: Het vergroten van de ontwikkelingsmogelijkheden en talenten van leerlingen. Het ontlasten van het lerarenteam qua complexe ondersteuningsbehoeften. Het betrekken van wijkbewoners in de schoolgemeenschap. Het ondersteunen van de gemeente in de begeleiding van problemen van jeugd en gezin. Het stimuleren van de wijkeconomie en verminderen van de wijkcriminaliteit. De organisatie van de community school ligt bij het community school team, dat op basis van de vragen van leerlingen en van de school onderzoek doet, activiteiten ontwikkelt en allerlei verbindingen legt. Het concept is succesvol toegepast in Engeland en de VS, waar het bijdraagt aan een inclusiever wijkklimaat en aan gelijke kansen voor leerlingen. Amarens en Maarten hebben het op een eerste vmbo-school in Nederland toegepast. Wie contact met hen zoekt, kan hen bereiken via: amarens.veenstra@wovemail.nl en maartenlaros@bright-inc.nu.  Hun studietips sluiten aan op hun visie op de community school, op natuurlijke ontwikkeling en op onderwijs: Gevormd of vervormd? van Jan Bransen De Creatiespiraal van Marinus Knoope Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door ATTC, schoolleidersopleiding in Hilversum voor leraren en beginnende leidinggevenden in PO en VO.

Te gast is Robert Mentink, auteur, onderzoeker en opleider bij de Thomas More Hogeschool, en we spreken over zijn concept 'zinvol leiderschap' naar aanleiding van zijn boek Ontsokkeld leiderschap. Zinvol leiderschap is een vorm van horizontaal of gespreid leiderschap, waarin je gezamenlijk het waartoe van onderwijs, de zin van het werk, vormgeeft en elkaar als medemens ziet en samen zin ervaart in het werk. In je rol als leider werk je principieel vanuit vertrouwen, zodat vaardigheden als goed luisteren en goede vragen stellen van belang zijn. Maar je hebt wel jouw geheel eigen plek van waaruit je het team bevraagt en stimuleert vanuit het gezamenlijk waartoe en het team of individuen waar nodig open confronteert wanneer ze dat waartoe niet of onvoldoende dienen. Zinvol leiderschap vraagt dus persoonlijk leiderschap van iedereen in het team en daarom besteedt Robert veel aandacht in zijn boek aan filosofische, humanistische, psychologische en morele dimensies van mens-zijn ten behoeve van jouw eigen zelfzorg en de zorg voor de ander. De studietip van Robert is daarom ook een oefentip, het werkboek Mijn binnenste buiten van onder meer Manon Ruiters. Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door ATTC, schoolleidersopleiding in Hilversum voor leraren en beginnende leidinggevenden in PO en VO.

Te gast is Hade Wouters die werkt als deep democracy facilitator. Ik ken Hade al wat langer en ben onder de indruk van hoe zij met deep democracy werkt en leeft. Ik werk ook met deep democracy, maar raad haar graag aan bij scholen. Deep democracy is een inclusieve en op verbinding gerichte visie op besluitvorming en conflicthantering, waarin de stemmen van iedereen, de meerderheid en de minderheid, gehoord worden en waarin met elkaar gezocht wordt naar de wijsheid in de groep en naar groei voor iedereen. Ik sprak met Hade over het boek Rebelleren kan je leren van de Vlaamse schrijfster Fanny Matheusen, waarin Fanny uitlegt hoe je deep democracy toepast in het onderwijs. Het prachtige basisboek van Fanny over deep democracy is meermalen herdrukt en heet Van zondebok naar zebra. Deep democracy kent meer opleiders. Hade is geïnspireerd door de visie van Fanny die haar heeft opgeleid. Fanny legt de tools en metaskills goed uit en past de vormen helder, maar zij leeft deep democracy vooral als een houding en een life skill en verbindt deep democracy aan de transformatie van onze wereld. Daarom is deep democracy voor Hade geschikt als burgerschapsvorming en ook een spirituele levenswijze. De studietips van Hade verwijzen naar haar inspiratiebron voor die nieuwe levenswijze, twee boeken van Joanna Macy: Joanna Macy & Molly Young Brown (2021). Terugkeer naar het leven. Oefeningen en rituelen om ons weer te verbinden jet het Levensweb. Uitgeverij Jan van Arkel. Joanna Macy & Chris Johnstone (2016). Actieve Hoop. Hoe de chaos onder ogen zien zonder gek te worden. Waerbeke, 2016. Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door ATTC, schoolleidersopleiding in Hilversum voor leraren en beginnende leidinggevenden in PO en VO.

Wat is het mysterie van het vakmanschap of vakvrouwschap van de leraar? En wat voor soort onderwijsleiderschap is nog om dat mogelijk te maken? Te gast in deze aflevering is pedagoog en leraar met hart en ziel, Marcel van Herpen. We spraken naar aanleiding van zijn podcastserie over het mysterie van de goede leraar en hoe je dat als leidinggevende mogelijk maakt. We legden bloot dat het leraarschap een moreel beroep is, een roeping, omdat het erom gaat dat je, samen met je collega-leraren en de schoolleiding, de verantwoordelijkheid neemt om leerlingen te begeleiden en te leiden in hun ontwikkeling om deel te nemen aan onze gezamenlijke wereld en daarin van betekenis te zijn. Dat is een inspannings- en geen resultaatsverplichting. Niemand heeft de toekomst van persoonlijke ontwikkeling in de hand, dat is het prachtige mysterie en risico van onderwijs. De bedoeling van goed leiderschap is om dit leraarschap mogelijk maken in teamverband en daarin voorop gaan. Daarbij heeft de leidinggevende ook een eigen verantwoordelijkheid om hitteschild te zijn voor hun team t.a.v. onnodige druk van buiten, zoals teveel beheers- en controle van overheid en efficiëntie- en outputdenken uit het bedrijfsleven, maar ook t.a.v. overbetrokken ouders. Je hebt een eigen pedagogisch verhaal, opdracht en verantwoordelijkheid als school en ook een eigen mens- en wereldbeeld. Marcel en zijn Centrum Pedagogisch Contact vullen deze bedoeling in vanuit hun eigen visie: ervaringsgericht onderwijs, ecologische pedagogiek, dat is: aansluiten bij de natuurlijke ontwikkeling van kinderen en werken aan de grenzen daarvan, pedagogische differentiatie, pedagogische tact, dat is: de juiste dingen op het juiste moment doen, ook in de ogen van kinderen, en een holistische mensvisie, want welbevinden en motivatie horen intrinsiek bij ontwikkeling, en alles draait tenslotte om de relatie: iedereen hoort erbij, niemand is uitgezonderd. Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door ATTC, schoolleidersopleiding in Hilversum voor leraren en beginnende leidinggevenden in PO en VO.