Onderwijs leiden met hart en ziel

Te gast is Bert-Jan van der Mieden, leiderschaps- en organisatiecoach, die spreekt over zijn boek Perspectiefvol leidinggeven, management in de 21e eeuw, waarin hij zijn werkervaring en persoonlijke inzichten heeft beschreven. Dit boek kun je je met recht zijn magnum opus noemen en daar wijst de tweede ondertitel van zijn boek al op: een reisgids voor individuen, teams en organisaties waardoor wij regionaal, nationaal en mondiaal kunnen floreren door regie. In die ene zin licht al iets meer van hem op, want hij is initiatiefnemer van verbindende maatschappelijke projecten. Het boek is een omvangrijk inspiratie- en werkboek, inclusief kaartenset, die je het beste bij Bert-Jan kunt bestellen door middel van een mail aan: bjpvandermieden@pyramide.nl. Als je dat doet, steun je vooral het hogere doel dat Bert-Jan wil bereiken: vanuit regie en verlangen met anderen werken aan een meer menselijke en duurzame samenleving. Zie zijn platform www.ikverbind.nl en zijn Stichting Globaliseringscentrum. Al deze initiatieven en het gesprek maken duidelijk dat we in deze aflevering te maken hebben met een bijzondere gast. In het gesprek met mij vertelt Bert-Jan op bezielende en doorleefde wijze over zijn mensvisie en levensvisie, over komen tot vertrouwen, verbondenheid en vitaliteit en over zijn vertaling daarvan in het multi mensmodel en in regieplannen voor leidinggevenden, teams en organisaties. Vanuit zijn levenservaring weet hij dat regie nemen niet simpelweg plan-do-check-act is, maar veel meer door middel van stilte, muziek, kunst en levensbeschouwing leren peilen van je zielsverlangen en van je diepste lijden om zo voorbij je schijn-persoonlijkheid te komen bij je ware Zelf. Ontdek zelf dat hoe nuchter spiritualiteit kan zijn en zoals hij zelf in het gesprek zegt: gun jezelf een boek om mee op reis te gaan in jezelf of je organisatie. Maar let op, zeg ik daar aanvullend bij: op die reis loop je wel het risico dat je je missie of die van je team of organisatie zult vinden.  Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door ATTC, schoolleidersopleiding in Hilversum voor leraren en beginnende leidinggevenden in PO en VO.

Te gast is Jacqueline Hospers die openhartig, liefdevol en kritisch spreekt over haar recente boek Liefdevol leidinggeven, een boek dat inmiddels door managementboek.nl is genomineerd voor Het Beste Managementboek van 2021. In ons gesprek gaan Jacqueline en ik in op de essenties van haar boek en van haar nieuwe school voor liefdevol leidinggeven. We richten ons in het gesprek op iedere leidinggevende, maar als je middenmanager bent, dan zal dit gesprek je zeker aanspreken. Een gesprek over met je hele mens-zijn, met je verstand en met je gevoel, stil staan in oncomfortabele situaties en werken met paradoxen, intuïtie en stilte in plaats van meteen te schieten in de instrumentele modus van doen, fixen en wilskracht. Jacqueline schreef het boek vanuit de metafoor van een hoefijzervormige magneet. De twee aantrekkende en afstotende polen staan voor het werken met de uitersten van paradoxen en de half ronde onderkant van de magneet voor de kracht van de stilte, van intuïtie, van spiritualiteit. De titel van het boek, Liefdevol leidinggeven, is de metavaardigheid om in complexe situaties niet de instrumentele modus van oplossen en daadkracht te tonen, maar vanuit een liefdevolle mindset aanvaarden van waardenconflicten, de uitersten van paradoxen. Om die mindset te oefenen werkt Jacqueline twaalf nieuwe vaardigheden uit in het boek en in haar school voor leidinggeven, die gaan over het werken met paradoxen, gevoel en verstand, intuitie, stilte, luisteren, aandacht, compassie, dialoog, verhalen, energiegebruik en lichaamswijsheid. Haar studietip is Leadership and Self deception, Getting out of the box van het auteurscollectief: The Arbinger Institute en boeken over de Tao, een Chinese levensfilosofie die zij zelf in haar (werkende) leven heeft ontdekt. Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door ATTC, schoolleidersopleiding in Hilversum voor leraren en beginnende leidinggevenden in PO en VO.

Te gast is deze keer Gabriël Anthonio, onder meer bijzonder hoogleraar Sociologie van Leiderschap aan de RUG en lector bij Stenden. Leiderschap betekent voor hem invloed uitoefenen op drie cirkels. De eerste ben jij zelf, de tweede is jouw naaste omgeving en de derde is die van het werk en de samenleving. Begin bij jezelf. Kijk ook goed naar welke levenswijsheden er uit de andere twee cirkels aan jou geschonken worden. Het leven praat terug. Om je invloed te vergroten en te groeien als leider adviseert Gabriël om je aan drie soorten bronnen te laven: Wetenschappelijke en filosofische bronnen, Levenservaringen, want het leven praat terug en Spirituele of religieuze bronnen. Voor Gabriël helpen filosofen als Aristoteles en Epictetus hem voor zijn horizontale manier van leidinggeven in de derde cirkel, zijn gehandicapte levenswijze zoon is voor hem een belangrijke levenswijsgeer in de tweede cirkel en de christelijke traditie en de stilte inspireren hem op het niveau van zichzelf en zijn ziel, de eerste cirkel. Zijn tips om te studeren zijn de dagboeken van Etty Hillysum en De zin van het bestaan van Victor Frankl, die je vooral langzaam tot je moet nemen. Zelf voeg ik als interviewer de tips toe om drie zeer praktische en letterlijk handzame (ze passen in je hand) boekjes van Gabriël over persoonlijk leiderschap eens te lezen: Het Zwitsers zakmes van de leider, Het leven praat terug en De vorstenspiegel.  Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door ATTC, schoolleidersopleiding in Hilversum voor leraren en beginnende leidinggevenden in PO en VO.

"Don’t ask what the world needs. Ask yourself what makes you come alive and bring that to the world. Because what the world needs, is people who are fully alive", is het motto van Lenette Schuijt, trainer en coach van managers en auteur en veelgevraagd spreker over werk en bezieling. Ik heb met Lenette een bezield en tegelijk concreet gesprek - vol met ervaringen en theorieën, beelden en modellen, wijsheid en tips - over haar boek Met ziel en zakelijkheid. Daarin werkt ze die twee begrippen uit de titel, ziel en zakelijkheid, uit aan de hand van vijf paradoxen: Binnenkant en buitenkant Zijn en doen De weg en het doel Loslaten en verantwoordelijkheid nemen Individu en gemeenschap Bezieling en concreetheid, zacht en hard, heb je beide volgens Lenette nodig om als compleet professional en mens je werk goed te doen. Beide kanten zijn samen een zogenaamde paradox. Paradoxen zijn geen compromissen maar vragen van jou als leider of leraar om heelheid te zoeken tussen beide uitersten in de paradox. Het gaat volgens Lenette in het hanteren van paradoxen om en... en... denken en niet om of... of... denken. We spreken onder andere over de vijf paradoxen uit haar boek en over het inhoudelijke verschil tussen motiveren en inspireren en over haar concrete model ego-, ontwikkel- en zielsdrijfveren. Ego en zielsdrijveren zijn daarin ook weer de uitersten van een paradox. Via bewustwording van je ontwikkeldrijfveren leer je daartussen heen en weer gaan. Je hebt ze dus alle drie nodig, net zoals het zogenaamde zwaard, een beeld dat Lenette haalt uit de oosterse filosofie, omdat ons binnenste niet alleen bezieling herbergt, maar ook psychische patronen en kwetsuren. De ultieme zielsdrijfveer is voor haar te kunnen bijdragen aan het van betekenis zijn voor mensen om je heen vanuit wie jij ten diepste bent. vandaar ook: "Ask yourself what makes you come alive and bring that to the world. Because what the world needs is people who are fully alive." Lenette geeft nog veel meer tips en wijsheden. Een belangrijke is bijvoorbeeld: Begin altijd met bezieling. Begin je namelijk bij de zakelijkheid, dan raak je vrij snel weer het zicht op de bezieling kwijt. Haar literatuurtip helpt je hier concreet bij: Leiderschap met hart en ziel van Johan Verstraeten. Andere bronnen die Lenette in het gesprek noemt: Drijfverenspel Film Crash I know it when I see it van John Guaspari The structuring of organizations van Henry Mintzberg Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door ATTC, schoolleidersopleiding in Hilversum voor leraren en beginnende leidinggevenden in Po en VO.

In deze aflevering spreek ik met oud-onderwijsbestuurder Sam Terpstra over de competenties en menskwaliteiten die onderwijsbestuurders behoren te hebben of waarin zij zich zouden moeten ontwikkelen. Dit doen we aan de hand van een recente uitgave van de VO-raad, getiteld ‘Onderwijsbestuurder: een uitdagende professie. Een set professionaliseringsthema’s voor bestuurders in het funderend onderwijs’. Met andere woorden: we spreken over 'state of the art' bestuurlijk leidinggeven en waarin dat verschilt van andere vormen van leidinggeven in het onderwijs. Dat is interessant voor onderwijsbestuurders, maar ook voor directeuren en teamleiders die direct met bestuurders werken en voor leraren en onderwijsondersteuners die daar vast wel een mening over hebben... De set professionaliseringsthema’s voor onderwijsbestuurders kent zes thema’s. De eerste twee thema’s geven het eigene aan van deze professie. Je hebt een specifieke rol aan de rand van de organisatie als Boegbeeld en eindverantwoordelijke. Staande op die rand heb je een Maatschappelijke verantwoordelijkheid om de organisatie in gesprek te houden met ontwikkelingen in de samenleving. Daarnaast heb je drie competentiesets die je deelt met andere leidinggevenden: Strategische visie en planning, Leiderschap en Verantwoordelijkheid en rekenschap. Als bestuurder ga je daarin voorop, en daarom ben je meer bedoeld als leider dan als manager. Dit alles vraagt veel van je als mens en daarom vindt Sam Terpstra de zesde set van wezenlijk belang. Maak ruimte voor Persoonlijke professionaliteit. Sam Terpstra wil tot slot geen individualistische bestuurders. Je hebt sociale en morele intelligentie nodig en je moet willen samenwerken met vele anderen, onder wie leraren. Alleen: blijf bewust van je eigen rol. Zijn extra tip toont ook zijn liefde voor de mensen in het onderwijs, de roman: Schoolpijn van schrijver en leraar Daniël Pennac. Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door ATTC, schoolleidersopleiding in Hilversum voor leraren en beginnende leidinggevenden in PO en VO.

In deze aflevering staat de bezieling van Hartger Wassink, adviseur bestuur en toezicht, centraal. Zeg maar: Onderwijs leiden met Hartger en ziel. We spreken over zijn boekje Er zijn als leider, waarin hij in kleine hoofdstukjes zijn visie op leiderschap geeft. Voor Hartger is leiderschap menselijk en interactief van karakter. Of je nu teamleider, directeur of bestuurder bent, het gaat erom HOE je bent en WAAR je bent, dat is: in het nu en in de realiteit, die in zijn ogen net als onze menselijke identiteit complex, divers, dynamisch en onvolmaakt is en daarom bij tijd en wijle ook moeizaam en pijnlijk. Je bent als leraar ook een leider als je onderwijsinitiatieven neemt binnen de doelen van de school. Maar formele leidinggevenden, te beginnen met de bestuurder, horen voorop te gaan in het voeren van wat hij noemt de professionele dialoog over de bezielde doelen van de organisatie. Zo’n dialoog is volgens Hartger niet vanzelfsprekend. Daar moet je ruimte voor maken, net als voor inspiratie, maar ook goede vormen voor kiezen, maatschappelijke ontwikkelingen bij betrekken en ... goed in oefenen, zoals het oefenen van openheid en het benoemen van pijnpunten. Zijn extra studietip is daarom het boekje Over dialoog van de Engelsman David Bohm. Hartger zelf heeft een positief mensbeeld en is vanuit zijn advieservaring optimistisch over hoe deze open en dialogische vorm van leiderschap steeds meer gestalte krijgt bij bestuurders en toezichthouders in het onderwijs.

Wat kan het gedrag van paarden en van herders met andere kuddedieren ons (onderwijs)mensen leren op het gebied van niet-agressief leiderschap?  Onderwijsondernemer, opleider van leidinggevenden en paardenliefhebber Lonneke Bindels legt in deze aflevering uit hoe je door middel van De vijf rollen van een meesterherder, een boek van de Amerikaanse auteur Linda Kohanov, sociaal intelligent leiderschap kunt toepassen in het team en in de klas. Zelf heeft Lonneke een zesde rol toegevoegd aan dit praktische leiderschapsmodel op basis van het gedrag van haar eigen paarden.  Kohanov geeft in het besproken boek vijf gedragsrollen die voorkomen in de herderscultuur met diverse kuddedieren en ook bij haar paarden. Drie leiderschapsrollen zijn van belang in alledaagse tijden: de leider, de verzorger/metgezel en de wachter, mits niet te extreem en te eenzijdig. Twee rollen zijn nodig in moeilijker tijden, als de gemeenschap in gevaar is en te maken heeft met agressief gedrag: de dominant en het roofdier. Deze twee assertieve rollen moeten stoppen zodra de situatie genormaliseerd is. Lonneke Bindels geeft met deze theorie vorm aan wat zij hartelijk leiderschap noemt. Hartelijk staat voor haar voor onze fundamentele en positieve verbinding met elkaar, de dieren en de wereld. De extra leestip die Lonneke tot slot meegeeft is het boek The corparate tribe van de antropologen Danielle Braun en Jitske Kramer. De podcast is mede mogelijk gemaakt door ATTC, schoolleidersopleiding voor leraren en beginnende leidinggevenden in PO en VO. De extra literatuurtip van Lonneke is het boek The corporate tribe van de auteurs Danielle Braun en Jitske Kramer.

Oud-directeur van Verus, Dick den Bakker, bespreekt het ontstaan en enkele noties van de pedagogische essaybundel Geborgenheid (2020).  Daarnaast blikt hij authentiek en openhartig terug op zijn ervaringen en opvattingen als leidinggevende in het onderwijs.  Voor wie Dick kent, maar ook voor wie hem niet kent, een boeiende aflevering vol anekdotes, metaforen en wijsheden.  Literatuur De titels van de andere boeken die Dick in de podcast noemt: 1. De dienaar als leider van Robert Greenleaf (oorspronkelijk uit 1991) 2. De integere manager, over de top, dilemma's en de diamant van Muel Kaptein (2004) 3. Good to great van Jim Collins (Waarom sommige bedrijven een sprong maken... en andere niet) (2001) 4. Tien noties bij leiderschap, een zoektocht naar de betekenis van moreel leiderschap van Dick den Bakker (2006)

Oud-rector van de schoolleidersopleiding ATTC te Hilversum, Johan Peereboom, vertelt over hoe het boek Leadership for teacher learning van Dylan Wiliam zijn eigen visie op onderwijs en zijn eigen leiderschap als schoolleider en schoolleideropleider heeft beïnvloed. Verder verwijst Johan naar het klassenexperiment van Dylan Wiliam. Zie:1. Het klassenexperiment deel 12. Het klassenexperiment deel 23. Uitleg formatief handelen