De Nieuwe Wereld

In de elf jaar dat Julia Wouters politiek adviseur is geweest van Lodewijk Asscher heeft ze gezien dat vrouwen in de politiek te veel aan de zijkant staan. In haar nieuwe boek, De zijkant van de macht, laat Wouters zien welke krachten een gelijk speelveld voor man en vrouw in de politiek tegenwerken. In dit gesprek met Marlies Dekkers gaat ze onder andere in op de vele factoren waar we ons nog niet van bewust zijn. Een treffend voorbeeld is Obamacare. In de eerste blauwdruk van dit zorgpakket waren de mammografie en het uitstrijkje vergeten. Dit zou volgens Wouters nooit zijn gebeurd als er vrouwen aan tafel hadden gezeten. Volgens Wouters hebben we een beeldbank in ons hoofd waarin plaatjes en ideeën zitten van hoe macht en leiderschap eruit zien: daarin komen met name witte, heteroseksuele mannen in voor. Hoe gaan we dit patroon in de politiek doorbreken?  

De hegemonie van internetplatforms heeft de journalistiek voorgoed veranderd. En niet in goede zin. Hoogleraar Ontwikkelingen in de publieke opinie Henri Beunders noemt in gesprek met Paul van Liempt het internet een atoombom. Beunders pleit voor een teruggang naar het idee van de krant als clubblad. De burger is namelijk geëmancipeerd geraakt door het internet en zit niet langer te wachten op een elite en bijbehorende media die de burger uitleggen hoe het zit. Dit neerkijken op de burger heeft volgens Beunders mensen als Trump en Johnson enorm in de kaart gespeeld. De journalistiek moet zich afvragen waartoe het op aarde is, aldus Beunders. Ze moet duidelijk laten zien op welk moreel fundament zij beweegt. “De verwarring is dat men daar nu niet meer over praat, allemaal onder het mom: wij zijn objectief en onafhankelijk”. Maar het wordt juist tijd voor een ommekeer: De journalist moet terug naar het idee van het clubblad. De krant moet kleur bekennen.

Dat techgiganten zoals Google, Facebook en Amazon zeer machtig zijn wordt steeds duidelijker. De vraag is hoe we er mee omgaan en wat er aan te doen is. In gesprek met Ad Verbrugge legt Arief Hühn, hoofd van Denktank FreedomLab, uit waarom hij niet in een wereld wil leven waar technologie zich op deze manier ontwikkelt en 'big tech' zoveel macht heeft. De centrale vraag volgens hem: “Hoe besturen we de data-infrastructuur?” Welke oplossingen ziet Hühn? Allereerst pleit hij voor een bewustwording dat technologie in ontwerp niet iets neutraals is. Hij ziet een nieuw ecosysteem voor zich waar techbedrijven niet direct beschikking hebben over de data, maar waar de eindgebruiker zelf grip kan houden hierop. Hoe realistisch is dit scenario? Is dit niet een utopie in onze door technologie gedreven kapitalistische maatschappij? Hühn denkt van niet. Hij bespreekt concrete oplossingen in de techniek en ziet een unieke kans voor Europa om zich te onderscheiden van het door Amerika bestierde internet.

In gesprek met Ad Verbrugge vertelt Martijn Jeroen van der Linden hoe ons geldstelsel fundamenteel is veranderd door digitalisering en waarom we nu op een nieuw kantelpunt staan. “Vanaf de jaren ‘80 is de economie in de digitale ruimte geëxplodeerd.” Ongekende groei en dynamiek werd mogelijk. Maar ook: Schulden die met schulden werden gecompenseerd.  Volgens Van der Linden is het stelsel nu onhoudbaar geworden, mede omdat er na de financiële crisis geen fundamentele veranderingen zijn doorgevoerd. Het beleid van de ECB is er volgens hem slechts op gericht om de status quo in stand te houden. Dit systeem werkt ongelijkheid in de hand en is niet democratisch: “De ECB heeft op Sovjet-manier ingegrepen.” Stichting Ons Geld laat sinds 2012 een alternatief geluid horen en staat een fundamenteel ander geldstelsel voor. Hoe zit een dergelijk stelsel eruit en is een transitie vanuit het huidige systeem überhaupt wel mogelijk? Ook: Hoe passen private alternatieven, zoals Libra, in dit plaatje?

Het pensioenstelsel moet op de schop, aldus Herman Kappelle. In gesprek met Paul van Liempt legt deze hoogleraar fiscaal pensioenrecht uit dat het op deze manier niet langer kan: “De verplichtingen zijn hoger dan de bezittingen, dat kun je niet eindeloos volhouden”. Daarbij speelt de rente een cruciale rol. Binnen de pensioenen zijn drie zaken belangrijk: ‘hoeveel krijg ik?’, ‘met welke mate van zekerheid krijg ik het?’ en ‘hoeveel kost het?’. Aan deze knoppen zal moeten worden gedraaid en dan kom je uit bij de vraag: bij wie leggen we de pijn? Volgens Kappelle zal er ontegenzeggelijk moeten worden gekort op de pensioenen. Politici doen het niet, want die bekijken het per vier of acht jaar. Ook moet Kappelle de eerste pensioenfondsbestuurder nog tegenkomen die een dergelijke beslissing durft te nemen. Toch zal de toezichthouder de pensioenfondsen uiteindelijk op het matje roepen en de pensioenfondsen verplichten om te korten. Het grootste probleem hierbij volgens Kappelle: We hebben het de mensen niet voldoende verteld. Wie moet er nu voor opdraaien? En kan ons pensioensysteem wel omgaan met een veranderende wereld, waarin er steeds meer zzp’ers zijn? 

In tijden van polarisatie kan filantropie een brug slaan. Maar wat is nu precies filantropie? Hoogleraar filantropie Theo Schuyt legt in gesprek met Paul van Liempt uit dat de Amerikanen de term filantropie hebben gekaapt. Besos en Buffet de grootse weldoeners? “In Nederland hebben wij er veel meer talent voor.” Schuyt legt uit dat geld het probleem niet is, maar wat dan wel? Organisaties, met name onderwijsinstellingen, blijken niet ingericht te zijn op het ontvangen van giften. Het zit bij scholen niet in de mindset, terwijl er een grote bereidheid is om bij te dragen. Schuyt pleit ervoor dat scholen 5% procent van hun budget ook daadwerkelijk inzetten op het verwerven van giften. De sleutel tot succes is de maatschappelijke inbedding van de school. De Hermitage en het Maagdenhuis in Amsterdam zijn prachtige voorbeelden waar filantropie goed tot zijn recht is gekomen. Vermogende particulieren werkten samen met de (lokale) overheid om tot waardevolle projecten te komen. Schuyt benadrukt het belang van een ommekeer in het denken over dergelijke samenwerkingsverbanden.

In 2016 sloeg het rapport van de Inspectie van het Onderwijs in als een bom. Nederland bleek niet langer koploper op het gebied van kansengelijkheid in het onderwijs. Wat blijkt? De sociale en economische achtergrond van ouders is van steeds grotere invloed op hoe het kind door het schoolsysteem heen beweegt. Kinderen van hoogopgeleide ouders maken bijvoorbeeld een hogere kans op een voor hen gunstig schooladvies dan kinderen afkomstig uit andere milieus. In dit gesprek denkt Paul van Liempt met Inge de Wolf - onderwijsinspecteur en bijzonder hoogleraar onderwijssystemen - verder door op de implicaties van het rapport. Zo zijn er bijvoorbeeld weinig landen die hun scholen vrijer laten in het uitvoeren van onderwijsbeleid dan Nederland, maar is dit echter wel verstandig of moeten we af van de zogenoemde lumpsumfinanciering? En hoe staat het met het niveau van de leraar en de leerling? Heeft het invoeren van de rekentoets het gewenste effect? En hoe zit het met de verwachtingen die ouders van hun kinderen hebben? Kortom: Hoe gaan andere landen om met kansenongelijkheid, en wat kan Nederland van Zuid-Korea - het nieuwe beste jongetje van de klas - eigenlijk leren?

Door de vele discussies over de energietransitie zou je denken dat deze nog op handen is. Alex Muhring vertelt in gesprek met Paul van Liempt dat deze transitie reeds aan de gang is en met steeds grotere snelheid zich ontwikkelt. Als directeur van de zoncoalitie - een onafhankelijke partij die vraag en aanbod op de zonne-energiemarkt bij elkaar brengt - legt Alex Muhring uit wat de kansen zijn en op welke wijze de zoncoalitie vastgoedbeheerders beweegt naar het plaatsen van zonnepanelen.  Een duidelijk verhaal, maar waarom is pas vier tot zes procent van de Nederlandse daken voorzien van zonnepanelen? En waar komt het nog altijd heersende scepticisme vandaan met betrekking tot zonne-energie? Als oud-bankier en investment manager is volgens Alex Muhring het belangrijkste dat de onzekerheid wordt benoemd en weggenomen. Dit doet hij met zoncoalitie door vastgoedbeheerders een compleet plaatje voor te leggen en uit te zoeken wat voor elke partij specifiek het beste werkt. Daarnaast is er binnenkort weer een SDE-ronde (Stimulering Duurzame Energieproductie) waarbij vijf miljard klaarligt vanuit de overheid. Dan rest de vraag: Als deze groei van zonne-energie zo doorzet met het succes van zoncoalitie, gaat heel Nederland dan van het gas?

In zijn boek Geen Paniek! houdt Ben Rogmans een pleidooi voor meer flexibiliteit, waarop hij in dit gesprek met Paul van Liempt verder ingaat. De strekking van zijn verhaal: Ja, banen zullen verdwijnen door robotisering en automatisering, maar daar zullen ook nieuwe banen voor in de plaats komen. Deze banen moeten echter wel door mensen zelf gecreëerd worden en dat vereist dat mensen zich moeten blijven ontwikkelen tijdens hun loopbaan, iets wat om tal van redenen nog te weinig lukt. Rogmans stelt voor een soort loopbaan-APK te ontwikkelen waarbij periodiek wordt gekeken of iemand nog wel op de juiste plek zit, of beter kan doorstromen. In dit gesprek legt hij uit waarom dit soort maatregelen nodig zijn en hoe hij dit voor zich ziet. 

Vorig jaar stapte Geertje Hulzebos als voorzitter uit het LSVb. Naar eigen zeggen bleek haar activistische agenda voor haar bestuursgenoten onhoudbaar en wilde ze tegelijkertijd haar idealen niet afzwakken om haar bestuursfunctie te behouden. In gesprek met Ad Verbrugge vertelt ze dat binnen organen als het LSVb structuren zijn ontstaan waar kritiek alleen tot op zekere hoogte kan worden ingebracht en voor onwelgevallige ideeën geen plaats is. Daar komt bij dat het er volgens Hulzebos niet activistisch genoeg aan toe gaat. Studenten en studentvertegenwoordigers zijn niet meer bereid de straat op te gaan om politieke druk uit te oefenen. Er ontbreekt een gemeenschapsgevoel onder studenten. Dit past binnen een trend van individualisering en commodificatie van het onderwijs, waardoor onderwijs als een individueel afgenomen dienst wordt gezien die zo efficiënt mogelijk moet worden aangeboden en afgestemd moet zijn op waar de markt om vraagt. Wat is er nodig om uitholling van het onderwijs verder tegen te gaan?