Het geheugen van Brabant

Wat is de aantrekkingskracht van een boek dat 500 jaar geleden werd geschreven? En hoe raakt een Brabants dorp vijf eeuwen later hiervan in de ban? In deel 2 van deze driedelige podcast special van ‘Het geheugen van Brabant’ wandel je met taalkundige Wim Daniëls en reisleider Marilou Nillesen door het centrum van Florence. Samen met een bonte stoet Brabanders stap je het piepkleine antiquariaat van Roberto Cosi binnen. Want dáár zou toch het speciale boek van Arlenius moeten liggen… En je gaat op onderzoek uit, want hoe dicht bij Arlenius kun je komen? Dat hoor je in De geur van Arlenius. Reageren? podcast@bhic.nl Luister ook naar deel 3 van Tijdreizen met Wim Daniëls: Een mystieke aantrekkingskracht: www.bhic.nl/podcast/specialarlenius Alles over onze podcast: www.bhic.nl/podcast Lied: Henk van Beek Muziek: Philharmonisch orkest Rossini Volksmuziekgroep Binderin Achtergrond: Kevin MacLeod (incompetech.com) Licensed under Creative Commons: By Attribution 4.0 License http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/

Wat is de aantrekkingskracht van een boek dat 500 jaar geleden werd geschreven? En hoe raakt een Brabants dorp vijf eeuwen later hiervan in de ban? In deel 1 van deze driedelige podcast special van ‘Het geheugen van Brabant’ laat taalkundige Wim Daniëls je kennismaken met zijn bijzondere voorganger: Arnout van Eyndhouts, alias Arlenius. Een gewone Brabantse jongen die in de 16e eeuw furore maakt als één van de belangrijkste boekenkenners in Italië. "Arlenius is de taal achterna gegaan, dat ben ik ook. Ik voel veel verwantschap met hem." Je stapt samen met reisleider Marilou Nillesen in de bus naar Florence. Op zoek naar dat ene speciale boek. Reageren? podcast@bhic.nl Luister ook naar deel 2 van Tijdreizen met Wim Daniëls: De geur van Arlenius: www.bhic.nl/podcast/specialarlenius Alles over onze podcast: www.bhic.nl/podcast Lied: Henk van Beek Muziek: Kevin MacLeod (incompetech.com) Licensed under Creative Commons: By Attribution 4.0 License http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/

Als ook in Brabant in april/mei 1943 het werk massaal wordt neergelegd, weet de Duitse bezetter aanvankelijk niet hoe te reageren. Maar dan besluit hoogste SS-baas Rauter keihard terug te slaan. “Er moet heel veel bloed vloeien, ik wil heel veel doden”, is zijn gedachtegang. Hoe werd daar in Brabant op gereageerd? Wat was de rol van de boeren tijdens de staking? En hoe liet de Kerk blijken deze staking goed te keuren? De April-meistaking van 1943 is de grootste openlijke staking uit bezet Europa. Historicus Loe de Jong omschrijft het als ‘de heldhaftigste dagen in de geschiedenis van ons volk’ maar die dappere houding wordt door de Duitsers keihard neergesabeld, met veel doden tot gevolg. Ook in Brabant. Hans Morssinkhof schreef, samen met Erik Dijkstra, het boek Staken op leven en dood en hij vertelt in deze bonus meer over waarom deze staking zo belangrijk is geweest. En waarom het zo lang heeft geduurd voordat dat wordt ingezien. De stakers waren zich niet bewust van het enorme risico dat ze namen, meent Morssinkhof. Want deelname kon je onmiddellijk je leven kosten. Reageren? podcast@bhic.nl Dit is een bonus bij aflevering 15: "Toen hoorde ik het salvo" – de vergeten April-meistakingen van 1943: www.bhic.nl/podcast/15 Alles over onze podcast: www.bhic.nl/podcast

In deze podcast gaan we tachtig jaar terug in de tijd, naar april/mei 1943. Naar de grootste openlijke staking uit bezet Europa. Ook in Brabant wordt massaal het werk neergelegd. Historicus Loe de Jong omschrijft het als ‘de heldhaftigste dagen in de geschiedenis van ons volk’ en toch wordt daarover zelden gesproken. En dat terwijl de April-meistakingen van 1943 het keerpunt markeren van de Duitse bezetting. Waarom weten we daar zo weinig van? In 1943 stapelen de problemen zich op voor de Duitse bezetter, met onder meer een schrijnend tekort aan arbeidskrachten in het Duitse Rijk. Om dit probleem op te lossen, moeten Nederlandse militairen opnieuw in krijgsgevangenschap om in Duitsland aan de slag te gaan. In grote delen van het land komt men op allerlei manieren in actie: vooral door te staken. Maar de bezetter slaat dit verzet keihard neer en voert veel standrechterlijke executies uit. Margot bespreekt in Vondst van de Maand een brief van burgemeester Smit van Sprang-Capelle waarin hij beschrijft hoe de Duitsers zijn 16-jarige zoon onder schot houden vanwege de stakingen in het dorp. Voor BrabantinBeelden luisteren we naar het emotionele verhaal van een werknemer van Philips die vertelt hoe de staking daar verliep en hoe hij de schoten hoorde van de mensen die werden geëxecuteerd. Het komt uit de documentaire Alleen de herinnering is gebleven uit 1994. De Stem uit het Verleden leest voor uit een dagboek van Alberta van Lelyveld-Vastenouw, een jonge vrouw uit Eindhoven die de sfeer in de stad tijdens deze stakingen beschrijft. Historicus Hans Morssinkhof staat Op het podium omdat hij zich al vele jaren bezighoudt met deze onbekende gebeurtenis tijdens de Tweede Wereldoorlog. Hans was ook betrokken bij de documentaire Staken op leven en dood, en hij schreef samen met Erik Dijkstra het gelijknamige boek. In Old Case Cold Case stuiten Christian en Marilou op een bijzondere brief, geschreven door een hoofdredacteur van de krant, met tips voor de advocaat van de hoofdverdachte; wie hij ook beslist zou moeten spreken om ‘belangrijke vreemde zaken’ te weten te komen. In Blik uit het BHIC gaat Anton na wat zijn opa’s van de stakingen hebben meegekregen. Reageren? podcast@bhic.nl Archieven, foto's en sites in deze aflevering: www.bhic.nl/podcast/15 Alles over onze podcast: www.bhic.nl/podcast Muziek bij Stem uit het Verleden: "Comfortable Mystery 3" Kevin MacLeod (incompetech.com) Licensed under Creative Commons: By Attribution 4.0 License http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/

Onderzoeker Jos Neomagus struinde twee jaar lang in diverse archieven en maakte het beeld op van honderd jaar Brabant Wonen. Hij wandelde door de wereld van krotten en sloppen in Brabant en stuitte op opmerkelijke verhalen. Hoe jonge sigarenmakers niet langer rookwaar produceerden maar met specie en troffel op de steigers klommen om woningen te bouwen. Wat is daar de reden van? En waar laat je je kippen en varken als je altijd in een krotje hebt gewoond, weliswaar met een lapje grond erom heen, en je verhuist naar een nieuwbouwhuis met een schamel tuintje? Dat probleem trof begin vorige eeuw honderden Ossenaren die als protest een handtekeningenactie begonnen. Of hun roep om meer grond werd gehoord? Je hoort het in deze bonusaflevering. Reageren? podcast@bhic.nl Dit is een bonus bij aflevering 14: Toen was een krot heel gewoon: www.bhic.nl/podcast/14 Alles over onze podcast: www.bhic.nl/podcast

Een wc delen met 20 huishoudens of met een groot gezin in één kamer wonen. Niet eens zo heel lang geleden wonen veel arbeiders in Brabant in erbarmelijke omstandigheden. In deze podcast nemen we je mee terug naar de vorige eeuw, en gaan we op zoek naar de woonomstandigheden van veel van onze grootouders. We nemen een kijkje in Brabantse steden waar hele wijken bestaan uit krotten of huisjes die onbewoonbaar zijn verklaard. Margot bespreekt in Vondst van de Maand een brief waarin de “Heeren Burgemeester en Wethouders van Cuijk” een gezin een woonplek toewijzen in… een lijkenhuisje op de begraafplaats in Cuijk. Voor BrabantinBeelden beschrijft Mathilde een ogenschijnlijk onopvallende foto van een klein vervallen huisje. Maar het blijkt dat nu juist deze foto over dat huisje warme herinneringen roept bij veel mensen uit Cuijk. Als de Stem uit het Verleden hoor je hoe J. van Lith, technisch ambtenaar van het Bouw Woning en Welstandstoezicht Oss, de toestand van een huis in Geffen in 1948 vastlegt. "De muren zijn slecht, de zoldervloer is totaal versleten. Dak lekt op diverse plaatsen. Het gezin dat hier woont, bestaat uit man en vrouw en tien kinderen, 7 jongens en 3 meisjes tussen 18 en 5 jaar." Daniël van den Brink van de Koningstheateracademie in Den Bosch draagt de brief voor. Jos Neomagus leidt ons Op het podium rond armzalige wijken van grotere steden waarbij we meer inzicht krijgen in de krotten en sloppen waarin massaal wordt gewoond. In Old Case, Cold Case gaan Christian en Marilou terug naar de zitting van 1902, naar het moment dat advocaat Pels Rijcken de alibi van de koster onderuit haalt. En hij stelt dat de rol van de pastoor nader zou moeten worden onderzocht. En wat blijkt? Er zijn genoeg getuigenissen die aantonen dat het blazoen van de pastoor niet geheel zuiver lijkt. Maar Pels Rijcken gebruikt deze verklaringen niet. Wat is daarmee aan de hand? Anton stapt voor zijn Blik uit het BHIC op de fiets en rijdt als het ware rond door de geschiedenis van de woningbouw, en stapt even af bij de betonwoningen in Den Bosch. Reageren? podcast@bhic.nl Archieven, foto's en sites in deze aflevering: www.bhic.nl/podcast/14 Alle info over onze podcast vind je hier: www.bhic.nl/podcast Muziek bij Stem uit het verleden: "Comfortable Mystery 3" Kevin MacLeod (incompetech.com) Licensed under Creative Commons: By Attribution 4.0 License http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/

Wie was Jan Smulders? De naam van zijn vrouw vinden we snel genoeg terug in de geschiedenisboeken: Truus Smulders, de eerste vrouwelijke burgemeester van Brabant. Maar Truus volgde haar echtgenoot Jan op die in 1945 tijdens een dodenmars in Duitsland is overleden. Wat is zijn verhaal? Wat voor burgemeester was hij en hoe kwam het dat hij nauwelijks overzag welke consequenties zijn keuze zou hebben? In deze bonus gaan we op zoek naar het verhaal achter Jan Smulders. En komen we te weten waarom Truus zijn eerste huwelijksaanzoeken resoluut afwijst, voordat ze uiteindelijk toch ja zegt. Luister naar De laatste kus voor Truus. Jan is, als hij door de Duitsers wordt opgepakt, al 18 jaar burgemeester van De Beerzen en sinds 1942 waarnemend burgemeester van de buurgemeente Vessem, Wintelre en Knegsel. In die rol, als waarnemer van Vessem, wordt hij door de Duitsers gesommeerd om een lijst van inwoners te leveren die als arbeider aan het werk moeten aan de verdedigingswerken in Zeeland. Hij weigert. Als Jan Smulders tijdens de Tweede Wereldoorlog niet zo standvastig was geweest en weigerde om mensen aan te wijzen, is de kans groot dat Truus de geschiedenisboeken was ingegaan als echtgenote van in plaats van de eerste vrouwelijke burgemeester. Voor ons aanleiding om in deze bonus onze archiefstukken erbij te pakken en daarmee te kijken naar het veelbewogen leven van Jan Smulders. En komen we te weten waarom Truus zijn eerste huwelijksaanzoeken resoluut afwijst, voordat ze uiteindelijk toch ja zegt. Luister naar De laatste kus voor Truus. Reageren? podcast@bhic.nl Dit is een bonus bij aflevering 13: Help een vrouw als burgemeester! www.bhic.nl/podcast/13 Alles over onze podcast: www.bhic.nl/podcast

Voor de allereerste vrouwelijke burgemeester van Nederland moeten we terug naar 1946, naar het Brabantse Oost-, West- en Middelbeers. Truus Smulders-Beliën volgt haar echtgenoot op die eerder in een Duits kamp overlijdt. Maar dat betekent niet dat zijn vrouw als vanzelfsprekend in zijn voetsporen treedt, integendeel zelfs. Over deze moeder der Beerzen maar Haags lastpak, de schrik op de weg in haar DAFje, praat Commissaris van de Koning Ina Adema. En deze CdK licht toe hoe het nu zit, met vrouwelijke burgemeesters in Brabant (en héél bijzonder: je hoort de stem van Truus zelf!) Margot bekijkt in Vondst van de Maand de sollicitatieprocedure van Truus Smulders en ziet hoe zij 14 mannen achter zich laat. Bekijk de scan van de lijst met kandidaten op onze site. Voor BrabantinBeelden beschrijft Mathilde een filmfragment de 'overtrek' van de burgemeester. De hele inboedel, inclusief het konijn van kleine Jan, wordt op een kar gezet en naar het nieuwe huis vervoerd. Met hulp van buren die in elk café stoppen voor een borreltje... Als de Stem uit het Verleden hoor je hoe zoon Jan zijn moeder als burgemeester beschrijft. Van het oefenen voor het bezoek van koningin Juliana tot haar rijvaardigheid die werd gevreesd. Floris Molenaar van de Koningstheateracademie neemt deze rol voor zijn rekening. Ina Adema, Commissaris van de Koning, praat ons Op het podium bij hoe het nu zit met het aantal vrouwelijke burgemeesters in Brabant, en blikt terug op de kracht van Truus Smulders. Zou zij zichzelf die éne vraag ook vaak hebben gesteld? In Old Case, Cold Case slaan Christian en Marilou even een zijweggetje in want hoe zit het met verdwenen archieven? Verdwijnt er veel materiaal in de papierversnipperaar en wie bepaalt dat eigenlijk? En... hoe zit dat met het archief van Marietje Kessels? Anton heeft voor zijn Blik uit het BHIC gegrasduind door archieven en geeft antwoord op de vraag: Is Nederland in 1946 eigenlijk koploper ten opzichte van andere landen? Of... bleven we juist enorm achter met vrouwen in het openbaar bestuur? Reageren? podcast@bhic.nl Archieven, foto's en sites in deze aflevering: www.bhic.nl/podcast/13 Alles over onze podcast: www.bhic.nl/podcast Muziek bij Stem uit het verleden: "Comfortable Mystery 3" Kevin MacLeod (incompetech.com) Licensed under Creative Commons: By Attribution 4.0 License http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/

Leuk dat je luistert! Dit is wel een aflevering uit de tijd dat onze podcast nog in de kinderschoenen stond hoor. Nog steeds boeiende onderwerpen, maar luister hierna echt ook eens naar onze nieuwste afleveringen: beter geluid, beter gemonteerd en vooral beter verteld. Geschiedenis zoals het hoort! --Marilou Nee, de Watersnoodramp van 1953 is niet enkel een natuurramp; het is een optelsom van falende bestuurders en achterstallig onderhoud. Decennialang ploegt journalist Kees Slager door allerlei archieven en praat met talloze betrokkenen om de gebeurtenissen van toen te reconstrueren, op zoek naar het ware verhaal. Zelf is hij 14 jaar als in de nacht van 31 januari op 1 februari het water over ons land stroomt. En hij woont in Scherpenisse op Tholen, een dorp dat maar nét aan de ramp ontsnapt. "Toen ik daarna op school kwam, was ik een bezienswaardigheid en wilde iedereen mijn verhaal horen." Slager vertelt over zijn onderzoek, over Brabant als vergeten rampgebied en hij antwoordt op de vraag of hij op de bewuste nacht van januari op februari wel slaapt, wonende in een oud stoomgemaal aan de Oosterschelde. Reageren? podcast@bhic.nl Dit is een bonus bij aflevering 12: De vergeten ramp: de watersnood in Brabant: www.bhic.nl/podcast/12 Alles over onze podcast: www.bhic.nl/podcast

Leuk dat je luistert! Dit is wel een aflevering uit de tijd dat onze podcast nog in de kinderschoenen stond hoor. Nog steeds boeiende onderwerpen, maar luister hierna echt ook eens naar onze nieuwste afleveringen: beter geluid, beter gemonteerd en vooral beter verteld. Geschiedenis zoals het hoort! --Marilou In de nacht van zaterdag 31 januari op zondag 1 februari 1953 veroorzaakt een zware storm in combinatie met springtij een watersnoodramp die grote delen van het zuidwesten van ons land onder water zet. Het water overspoelt ook uitgestrekte stukken van West-Brabant. Van de ruim 1800 slachtoffers vielen er zo’n 254 in onze provincie. In deze podcast belichten we de Brabantse kant van de grootste Nederlandse natuurramp sinds tijden. Margot heeft als Vondst van de Maand een speciale oorkonde die het personeel van Jansen de Wit uit Schijndel kreeg vanwege het grote bedrag dat zij bijeenbrachten voor de slachtoffers van de ramp. Bekijk de scan van de oorkonde op onze site. Voor BrabantinBeelden beschrijft Mathilde een filmfragment waarop te zien is hoe varkens uit Drenthe als geschenk naar de getroffen boeren in West-Brabant worden gebracht. Hoe de dieren worden vervoerd? In een personenauto. Als de Stem uit het Verleden hoor je het verhaal van Corry Eestermans-Buijs, de oudste van 14 kinderen en woonachtig in Woensdrecht als het water komt. De angst, de evacuatie en het verdriet spreekt door haar brief heen. Maxime van Loenhout draagt de brief voor. Kees Slager, auteur van De Ramp, hét standaardwerk over de reconstructie van de watersnood, staat Op het podium. Over de onderbelichte kant van Brabant, falende burgemeesters en dwalende dijkgrafen. In Old Case, Cold Case sloten Christian en Marilou de vorige keer af op een heel opmerkelijk moment in de rechtszaak over de moord op Marietje Kessels: advocaat Frans Pels Rijcken beschuldigt koster Johan van Isterdaal van meineed. Dit keer zullen we echter zien, dat hij naast de koster nóg iemand beschuldigt… en je zult opkijken van wie. Anton heeft voor zijn Blik uit het BHIC gegrasduind door archieven maar ook door zijn eigen jeugdherinneringen. Hoe een ramp uit 1953 ook op een jongetje in de jaren zeventig nog een angstaanjagende indruk kan maken. Reageren? podcast@bhic.nl Archieven, foto's en sites in deze aflevering: www.bhic.nl/podcast/12 Alles over onze podcast: www.bhic.nl/podcast Muziek bij Stem uit het verleden: "Comfortable Mystery 3" Kevin MacLeod (incompetech.com) Licensed under Creative Commons: By Attribution 4.0 License http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/