Verrekijkers

De actuele geopolitieke spanningen en oorlogen hebben grote invloed op de wetenschap en de ontwikkeling van technologie. Ze roepen allerlei nieuwe ethische en maatschappelijke vragen op. Wat zijn de gevolgen van de extra investeringen in defensie-onderzoek? Komen belangrijke waarden in de wetenschap onder druk te staan, zoals transparantie en samenwerking? En wat kunnen verschillende vakgebieden bijdragen aan de-escalatie van conflicten?  In aflevering 13 van Verrekijkers verkennen we deze kwesties. Wat kunnen we leren van eerdere conflicten?Bron audiofragment: NOS stories. Onderzoekers van het Rathenau Instituut gaan in gesprek met Martijn Kitzen, hoogleraar aan de Nederlandse Defensie Academie. Ook gingen we langs bij Yolande Jansen, hoogleraar Sociale en politieke filosofie (Universiteit van Amsterdam).

Veel alledaagse voorwerpen zoals shampooflessen en kleding worden gemaakt met plastics op basis van aardolie en gas. Om de klimaatdoelen van de overheid te halen, is een overgang nodig naar duurzamere bronnen van grondstof en energie.Wat betekent dat voor de toekomst van de industrie in Nederland? Welke maatschappelijke en politieke kwesties liggen op tafel, als ons land de klimaatdoelen wil halen en tegelijkertijd wil zorgen voor werkgelegenheid en strategische relevantie? En hoe zorg je dat alle betrokkenen kunnen meebeslissen?Onderzoekers Marleen Schuijer en Vincent Lagendijk van het Rathenau Instituut gaan hierover in gesprek met Arnold Stokking, voorzitter van het platform Groene Chemie Nieuwe Economie.‘Het is belangrijk dat burgers en nieuwe partijen op de markt gehoord worden in het debat over verduurzaming van de industrie.’ – Marleen Schuijer‘Er liggen kansen om oplossingen te creëren. Die kosten niet alleen geld, maar ook tijd.’ – Arnold StokkingBron audiofragment: Sven op 1 - 01 oktober 2025 - NPO Radio 1 Gemist | NPO Radio 1

Biotechnologie ontwikkelt zich razendsnel. Nieuw Europees beleid is gericht op de economische kansen hiervan, bijvoorbeeld voor de landbouw en de gezondheidszorg. In Verrekijkers zoomen we in op de totstandkoming van dit beleid én de mogelijke gevolgen. Hoe krijgen de verschillende belangen en zorgen van burgers, bedrijven en de milieubeweging een plek in de besluitvorming?  Simone Harmsen en Rosanne Edelenbosch van het Rathenau Instituut gaan in gesprek met Sijas Akkerman van het platform Weeffouten. Meer over het onderzoek van het Rathenau Instituut:Aanpassen onder voorwaarden | Rathenau InstituutGenome editing bij planten en gewassen | Rathenau Instituut Bronnen geluidsfragmenten:Van vruchtbare landbouwgrond naar een verarmde bodem | Zembla KortDe misleidende lobby voor genetisch gemodificeerd voedsel | Zembla Kort

Er zijn steeds meer zorgen over de veiligheid van het vrije internet, met name voor jongeren. Nederlandse en Europose politici werken daarom aan maatregelen, zoals apps voor leeftijdsverificatie. Ook wordt gewerkt aan een Europees Digitaal paspoort, waarmee je naast leeftijd ook allerlei andere persoonlijke kenmerken zou kunnen aantonen.In aflevering 10 van Verrekijkers onderzoeken we hoe deze nieuwe plannen in elkaar zitten, welke waarden ze beogen te beschermen en welke juist onder druk kunnen komen. Onderzoekers van het Rathenau Instituut gaan in gesprek met Jaap-Henk Hoepman, universitair hoofddocent Digital Security bij de Radboud Universiteit. Aan het woord komen ook Off limits (een expertisecentrum over online misbruik) en Bits of Freedom (een organisatie die opkomt voor internetvrijheid en privacy).   

Kunnen verkiezingen worden beïnvloed door algoritmes achter social media, zoals X, Instagram en TikTok? Hoe werken algoritmes eigenlijk, en wat kun je als kiezer zelf doen? In deze aflevering hoor je hoe digitale platforms democratische processen, zoals verkiezingen, onder druk kunnen zetten. En welke nieuwe kansen kunnen social media juist bieden voor de democratie? Host Timo Nieuwenhuis gaat in gesprek met Quirine van Eeden (Rathenau Instituut), Pieter van Boheemen (Post-X-society) en Rudy van Belkom (Stichting Toekomstbeeld der Techniek). Meer informatie over het onderzoek van het Rathenau Instituut op verzoek van de Tweede Kamer vind je hier: Scrollend naar de stembus | Rathenau Instituut Wil je een melding doen over een platform? Dat kan hier: Contact | ACM ConsuWijzer

In de eerste aflevering van een nieuw seizoen van podcast Verrekijkers zoomen onderzoekers van het Rathenau Instituut in op de functie van vertrouwen én wantrouwen in de wetenschap. Waarom hebben sommige mensen heel veel vertrouwen in de wetenschap, en anderen heel weinig? En hoe gebruik je wetenschappelijke kennis op een goede manier bij politieke besluiten?  Host Timo Nieuwenhuis gaat in gesprek met Tweede Kamerlid Rosanne Hertzberger en met Frans Brom, secretaris van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR).Ook Jelle Slief schuift aan. Hij is onderzoeker bij het Rathenau Instituut, en vertelt over recent onderzoek onder Nederlanders naar vertrouwen in de wetenschap.  Bron audiofragment: De publieke tribune (aflevering Kennis in de knel), Human.

Steeds meer mensen maken gebruik van kunstmatige intelligentie (AI) om teksten en afbeeldingen te maken. Deze lijken bijna op magische wijze tot stand te komen, maar achter elke zoekopdracht gaat een complex systeem schuil, met onder meer laagbetaald mensenwerk en gebruik van zeldzame grondstoffen en illegale data. In de laatste aflevering van dit seizoen zoomt Verrekijkers in op de verborgen wereld achter AI. Mediawetenschappers Anne Helmond (Universiteit Utrecht) en Fernando van der Vlist (Universiteit van Amsterdam) onderzoeken de systemen en infrastructuren die nodig zijn voor AI. Ze vertellen waarom het belangrijk is dat hiervoor meer aandacht komt. Ook Marisa Memelink belt in. Zij heeft bij medialab SET UP een project gedaan over verborgen mensenwerk achter AI. Ze geeft een inkijkje in de wereld van clickworkers en ghostworkers: de mensen die teksten en beelden beoordelen op bijvoorbeeld racisme of geweld.

Neurotechnologie kruipt steeds dieper in onze hersenen. Door de schedel heen, of via implantaten, kunnen wetenschappers steeds preciezer afleiden wat er gaande is in ons brein. Op dit moment wordt bovendien flink geïnvesteerd in consumentenproducten met neurotechnologie. Met neurowetenschapper Maarten Boksem bespreken we wat onderzoekers, bedrijven en consumenten wel - en niet - kunnen met de toenemende hoeveelheid neurodata die zo worden verzameld. En wat zijn de gevolgen als bijvoorbeeld werkgevers of rechters deze data gaan gebruiken? Meer weten? Het onderzoek naar neurotechnologie door het Rathenau Instituut lees je hier: Neurotechnologie | Rathenau InstituutBron audiofragment

Nederland krijgt steeds meer radioactief afval. Als de plannen voor vier nieuwe kerncentrales doorgaan, komt daar nog veel extra afval bij.  Een deel van dit afval kan vele duizenden jaren gevaarlijk blijven. Hoe bergen we dat op een veilige plek? En hoe betrek je burgers op een goede manier bij de besluitvorming?In deze aflevering van Verrekijkers graven we de diepte in met onze Belgische gast Sigrid Eeckhout, voorlichter bij afvalorganisatie NIRAS. België is verder dan Nederland, en doet al tests in een ondergronds laboratorium. Sigrid heeft een aantal belangrijke adviezen voor beleidsmakers in ons land.Bron geluidsfragment: Nieuwsuur, 18 mei 2024.  Meer informatie over het onderzoek van het Rathenau Instituut naar besluitvorming rond radioactief afval: Nu samen stappen maken | Rathenau Instituut

Er draaien steeds meer satellieten om de aarde. Ze zijn onmisbaar voor navigatie en communicatie, maar de toenemende drukte zorgt ook voor risico’s, zoals botsingen en verstoringen van signalen. Er zweven nu al een miljoen stukjes ruimtepuin rond de aarde. Veel satellieten zijn bovendien van commerciële partijen, zoals Starlink. Welke maatschappelijke gevolgen kan deze nieuwe space-race hebben? En wat kunnen we doen om de ruimte toegankelijk te houden? Djurre en Simone van het Rathenau Instituut gaan hierover in gesprek met Haroon Sheikh. Hij is filosoof, bijzonder hoogleraar aan de VU en verbonden aan de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid.