Historische BoekenCast

Captain of industry Karel van der Mandele was een economisch collaborateur. Toch zat hij na de oorlog in de zuiveringscommissie en had hij veel aanzien. Historica Merel Leeman ontdekte deze foute Rotterdammer als ‘bijvangst’ tijdens haar onderzoek naar het Rotterdams studentenverzet. Ze schreef er het boek De Keien over: ‘De oorlog was voor die jongens een soort ontgroening.’Graaf de Ferraris zou het tot maarschalk schoppen, maar zijn grootste wapenfeit was een atlas. Deze zogenoemde Ferrariskaart uit 1777 was de eerste landkaart van België. Pieter van Os bespreekt zijn biografie, geschreven door Karen de Coene. ‘Een lekker meanderend boek over een beroepsopportunist, zoals je er toen wel erg veel had aan het hof.’Het fluïdum, oftewel de levensvloeistof, moest vrijuit kunnen stromen, vond wonderdokter Anton Mesmer eind achttiende eeuw. De blokkades in het lichaam moesten worden opgeheven zodat de kosmische harmonie kon worden hersteld. Mesmers therapeutische evangelie ging een curieus huwelijk aan met de leer van revolutie en opstand. Nelleke Noordervliet schuift aan om te vertellen over de klassieker Het Mesmerisme en het einde van de Verlichting van Robert Darnton. ‘Een boek dat leert dat vaker dan ons lief is charlatans de wereld in beweging brengen.’

Ze zochten het land van Rembrandt, Vermeer en Frans Hals en vonden dat in Volendam. Het vissersdorp was eind negentiende eeuw een exotisch wonder voor buitenlandse schilders die het even verstilde als roerige Zuiderzeeleven wilden vastleggen −van kermis tot gebed. Jan Brokken schreef over het dorp dat hem tot eigen verbazing ontroerde in De ontdekking van Holland.Alles wat ze dragen kon heet het nieuwe boek van de vermaarde Amerikaanse historica Tiya Miles. Ze beschrijft het verhaal van een tas, of beter gezegd, een zak, die symbool staat voor het stille verzet van een zwarte moeder als haar dochter van negen wordt verkocht. ‘Een aangrijpend boek, dat eigenlijk gaat over de waardigheid die een negentiende-eeuwse tot slaaf gemaakte vrouw zich toe-eigent tegen alle rechteloosheid in,’ aldus Anne-Lot Hoek.Dat de Britten in de negentiende eeuw aan kunstroof deden is bekend, maar ze deden ook aan mensenroof. Zo kidnapten ze in 1868 het Ethiopisch prinsje Alamayou. De prins is inmiddels al meer dan 100 jaar dood, maar mag nog steeds niet terug naar huis. Zijn stoffelijk overschot moet Brits bezit blijven, zo blijkt uit een verhaal in het nieuwste nummer van Historisch Nieuwsblad.

De Europese vakantie van de wereldgeschiedenis was voorbij, klonk het nadat Rusland Oekraïne binnenviel. Bij de oorlog in Gaza is eenzelfde commentaar te horen. Europa staat niet buiten de geschiedenis, vertelt Ivo van de Wijdeven. We zitten er tot over onze oren in. De auteur van Alle rafelranden van Europa vertelt over de geschiedenis die het Westen achter zich aan sleept.‘Je struikelde er over de honden, en koetsen waren nog gevaarlijker dan de fatbikes van nu. En ook toen al stonden de vrouwen niet allemaal achter het aanrecht, maar liepen ze frank en vrij op straat.’ Manon van der Heijden vertelt over Zo veel leven voor de deur. Een geschiedenis van alledaags Amsterdam in de zeventiende en achttiende eeuw van historicus Bob Pierik‘Een processie van resten,’ zo noemde de schrijver Joseph Roth een optocht van invalide oorlogsveteranen die hij in 1919 beschreef. Pieter van Os bespreekt zijn bundel Tussen de Legers. Grensreportages. Roths grootste gave was dat hij met een terloopse opmerking een wereld kon oproepen.

´Ik werd meer dan wakker, zeg maar woke´, aldus Adriaan van Dis in zijn essay De kolonie mept terug. De schrijver vertelt over ´de aanpassing aan de lompe Hollanders´ uit zijn jeugd, over zijn ooit witte kijk op de geschiedenis en zijn persoonlijke dekolonisatie. ‘Extremisme was er wel in ons land, maar het kon nooit werkelijk de democratie ondermijnen’, zegt Hans Schoots. Hij schreef Grootse gedachten. Extremen in democratisch Nederland 1918-2019. Nederland maakt nu voor het eerst mee dat een extreme partij werkelijk macht dreigt te krijgen, en dat is uitzonderlijk, concludeert de historicus. Deze maand in Historisch Nieuwsblad: de vervolging van de laatste Tasmaniërs door Britse kolonisten en de desillusie van Kronstadt, waar Sovjetleider Vladimir Lenin in 1921 een opstand van jonge, idealistische matrozen keihard liet neerslaan.

Dat Wilders 'Nederland terug wil geven aan de Nederlanders' en Baudet een 'Forumland' voor ogen heeft, zijn geen toevallige bedenksels, maar komen voort uit het ideologische fundament van het populisme. Al in 2000 beschreef politicoloog Paul Taggart de sleutel tot de populistische strategie en het populistische geloof in zijn klassieker Populisme. Historicus en populismekenner Koen Vossen bespreekt het boek.De Chinezen hebben de Zijderoute helemaal niet uitgevonden, schrijft Daan Nijssen in Alle wegen leiden naar Babel. In het Midden-Oosten waren al duizenden jaren complexe handelsnetwerken aanwezig waarvan Babel, in het oude Mesopotamië, het kloppende hart was.Het moederinstinct zou een uitvinding zijn van de burgerlijke negentiende eeuw, want voor die tijd bestond het niet of nauwelijks. Vrouwen stonden hun zuigelingen vaak af aan een min, en talloze kinderen kwamen om door verwaarlozing. Dat zou blijken uit Elisabeth Badinters klassieker De mythe van het moederschap uit 1980, dat nu opnieuw is uitgegeven. Recensent Manon van der Heijden las het boek, dat als feministisch pamflet heel geslaagd is, maar als historische studie achterhaald.

De hooggeplaatste nazi Willi Lages telde de kogels bij de executies, zodat het Derde Rijk niets zou verspillen bij de eliminatie van de vijand. Dat schrijft Sytse van der Zee in de biografie Willi Lages. Ceremoniemeester van de dood. In deze aflevering vertelt Van der Zee over het amorele leven ‘het reptiel van de nazi’s'.Het standbeeld van Tula, de leider van de slavenopstand op het achttiende-eeuwse Curacao, bleef lang in een kast staan. Want Tula's beeltenis was naakt en bovendien gemaakt door een witte kunstenares. Journalist Lodewijk Dros beschreef de geschiedenis van dit vergeten en verguisde beeld. Een overtuigende reconstructie van een klein koloniaal drama, aldus recensent Pieter van Os.En deze maand in Historisch Nieuwsblad: deportaties en kinderroof in de twintigste eeuw, de historische vijandigheden tussen Israël en Iran en de waarheid achter de wilde verhalen over de amazones.

Napoleon maakte goede sier met zijn exotische lijfwacht Roestam de Mammeluk. Maar wie was deze schildwacht die 's nachts op een kleedje voor het bed van de keizer lag? Zijn biograaf Jos Gabriëls schuift aan om verhaal te vertellen van Napoleon en zijn favoriete lijfknecht.Het Tokio Tribunaal was een rechtspraak van de overwinnaars en vanaf het begin omstreden in Azië. Wie waren de Amerikanen en andere westerlingen om Japan moreel de les te lezen, vroegen veel betrokkenen zich af. Anne-Lot Hoek bespreekt Het Tokio Tribunaal, een opzienbarend boek van Gary J. Bass over Aziatische tegenhanger van Neurenberg.Johan Huizinga, Nederlands beroemdste historicus, is vooral bekend van zijn klassieker Herfsttij der Middeleeuwen. Een van zijn andere boeken, Homo Ludens, gaat over de spelende mens. Het was een waarschuwing tegen de vervlakkende tijdsgeest en een treurzang over een voorgoed vergane wereld. Pieter van Os beveelt de eerste dertig bladzijden van harte aan.

Annet Mooij schuift aan om te vertellen over haar biografie Alles gaat op vroeger terug. Ischa Meijer 1943-1995. Hij was een even hoekige als onmogelijke bevrijder van de 'tweede generatie oorlogsslachtoffers' en leed aan wat we nu extreem grensoverschrijdend gedrag zouden noemen. 'Hij noemde zichzelf slachtoffer van de slachtoffers en schreeuwde dat van zich af.'Het tafelkleedje voor Hitler zou de familie van historicus Bas Von Benda-Beckmann behoed hebben voor het verlies van hun zuivere Arische stamboom. De leugen dat de Von Benda's geen of goede nazi's waren, wordt door de historicus in deze voorbeeldige familiegeschiedenis volledig ontkracht, aldus boekbespreker Bas Kromhout.En deze maand in Historisch Nieuwsblad: een dossier over nepnieuws, onzin en opruiing. De boekdrukkunst leidde tot miljoenen publicaties. Maar was alles wat gedrukt werd waar? Veel Europeanen betwijfelden dat – en raakten met elkaar in conflict. 

'Inclusieve politiek bestond al in de vroege negentiende eeuw, ver voordat wij het uitvonden', zegt Joris Oddens. 'Burgers dienden voor alles en nog wat verzoekschriften in bij een bepaald niet dove overheid.' Hij schreef Op veler verzoek, over de petitie-rage van vroeger. 'De roemruchte kloof zou ermee gedicht kunnen worden,’ meent de historicus.Hij liet zijn gasten op scheetkussens zitten en liet na het diner soms tamme leeuwen en luipaarden op ze los. Mary Beard begint haar nieuwste boek met de slechtste Romeinse keizer ooit, Elagabalus. Hij was geen uitzondering, maar epidemisch voor hoe de keizers regeerden. 'In het Romeinse rijk heerste het theater van angst, zo maakt de auteur overtuigend duidelijk,' vertelt recensent Manon van der Heijden.'Je kunt hem zien als de Elon Musk van zijn tijd, maar hij was de Erasmus van het drukkersvak, een wijze en gematigde middenstander.' Annegreet van Bergen vertelt over de invloedrijke zestiende-eeuwse drukker en uitgever Christoffel Plantijn, en het boek dat zijn biograaf Sandra Langereis schreef: De Woordenaar.

Een flesje balsemolie voor het lijk van Willem van Oranje en een potje poeder uit de pruikentijd. Gewapend met geur-attributen vertellen Inger Leemans en Caro Verbeek over hun boek Neuswijzer. Geuratlas van de Lage Landen. 'Het verleden moet je ruiken,' zeggen de geurhistorici.'Bruno de Wever is een beetje de Loe de Jong van Vlaanderen,’ aldus Wim Berkelaar. 'De Belgische historicus dook in het foute Vlaamse verleden van zijn familie en schreef zijn leven lang over de schaduwkant van het Vlaamse nationalisme, dat nog altijd een tijdbom is bij onze zuiderburen.''Het is de enige en unieke foto van een slaapzaal in het Lloyd-Hotel waar vóór de oorlog Joodse vluchtelingen werden opgevangen. Je begrijpt het meteen als je dit ziet, dit was het Ter Apel van eind jaren dertig.' Bas Kromhout over een zeer bijzondere fotobijlage in het nieuwste nummer van Historisch Nieuwsblad.