Άκου την επιστήμη

Ήταν πράγματι η κατάλληλη στιγμή για να ξεσπάσει ο Αγώνας; Ποια ήταν η λιγότερο φωτισμένη πλευρά του Παπαφλέσσα; Γιατί ο θάνατος του Καραϊσκάκη εξακολουθεί να περιβάλλεται από αμφιβολίες; Τι συνέβη πραγματικά στην Κρήτη; Και ποια ιστορία κρύβεται πίσω από έναν τραγικό έρωτα στα χρόνια της Επανάστασης; Με αφορμή την επέτειο της 25ης Μαρτίου, ανοίγουμε έναν ουσιαστικό διάλογο για ένα από τα πιο καθοριστικά γεγονότα της νεότερης ελληνικής ιστορίας, την Επανάσταση του 1821. Σε αυτό το επεισόδιο, ο ιστορικός και συγγραφέας Νίκος Γιαννόπουλος, με αφορμή το βιβλίο του «21 ιστορίες για το 1821», επιχειρεί μια πιο ισορροπημένη και τεκμηριωμένη προσέγγιση του Αγώνα, πέρα από μύθους, απλουστεύσεις και εθνικά στερεότυπα. Δύο αιώνες μετά, το 1821 εξακολουθεί να μας απασχολεί. Όχι μόνο για το τι συνέβη αλλά και για το πώς το θυμόμαστε, το ερμηνεύουμε και το συζητάμε σήμερα. Ένας Αγώνας γεμάτος αντιφάσεις, εσωτερικές συγκρούσεις, πολιτικές διεργασίες και βαθιά ανθρώπινες ιστορίες, που δεν χωρούν πάντα στις σελίδες των σχολικών βιβλίων.

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης εμφανίστηκαν ως μια νέα ψηφιακή δημόσια σφαίρα, ένας χώρος όπου ο καθένας θα μπορούσε να συμμετέχει ισότιμα στον δημόσιο διάλογο. Δύο δεκαετίες μετά, όμως, η υπόσχεση αυτή μοιάζει όλο και πιο αμφίβολη. Οι αλγόριθμοι που καθορίζουν τι βλέπουμε, η οικονομία της προσοχής και η υπερπαραγωγή περιεχομένου έχουν μετατρέψει τον ψηφιακό χώρο σε ένα περιβάλλον συνεχούς θορύβου. Σε αυτό το νέο οικοσύστημα πληροφορίας, η δημόσια συζήτηση διαμορφώνεται συχνά από μηχανισμούς που παραμένουν αόρατοι στους περισσότερους χρήστες: από τον τρόπο που οι πλατφόρμες προωθούν περιεχόμενο μέχρι τις πρακτικές διαχείρισης της παραπληροφόρησης. Το ερώτημα δεν είναι πλέον μόνο ποιος μιλά στο διαδίκτυο αλλά και ποιος πραγματικά ακούγεται. Αυτά τα ζητήματα εξετάζει στο βιβλίο του «Social Media – Η ελευθερία να μιλάς χωρίς να ακούγεσαι» ο Κωνσταντίνος Πουλής. Στη συνέντευξη που ακολουθεί μιλά για τον ρόλο των αλγορίθμων στη διαμόρφωση της δημόσιας συζήτησης, για τις «σταυροφορίες» κατά της παραπληροφόρησης και για το κατά πόσο το διαδίκτυο μπορεί ακόμα να λειτουργεί ως πραγματικός δημοκρατικός χώρος.

Τα αυτοάνοσα νοσήματα παραμένουν ένα από τα μεγαλύτερα ιατρικά αινίγματα της εποχής μας. Αφορούν εκατομμύρια ανθρώπους, συχνά συνοδεύονται από αβεβαιότητα και φόβο, ενώ γύρω τους αναπτύσσονται μύθοι και επικίνδυνες απλουστεύσεις. «Δεν τρελαίνεται το ανοσολογικό σύστημα», τονίζει κατηγορηματικά ο Χαράλαμπος Μ. Μουτσόπουλος. «Πρόκειται για επέκταση ενός φυσιολογικού φαινομένου, όχι για διαταραχή», προσθέτει. Ο διακεκριμένος ακαδημαϊκός, ένας από τους θεμελιωτές της ανοσολογίας στην Ελλάδα και με διεθνή αναγνώριση, μιλά με ειλικρίνεια για τη γενετική προδιάθεση, τον ρόλο του στρες ως εκλυτικού παράγοντα και την ανάγκη να πάψει η ιατρική να βασίζεται σε «μια εξετασούλα χωρίς άνθρωπο». Όπως επισημαίνει: «Δεν μπορείς να μιλάς για αρρώστια χωρίς κλινική εξέταση. Πρώτα βλέπεις τον άρρωστο και μετά τις εξετάσεις, όχι το αντίστροφο».Σε μια εποχή παραπληροφόρησης, ο κ. Μουτσόπουλος δεν αποφεύγει να μιλήσει σκληρά για τα εμβόλια. Οι ισχυρισμοί που τα συνδέουν με ψυχοκινητικές διαταραχές στα παιδιά είναι, όπως λέει, «μπούρδες». «Ακόμα δεν ξέρουμε την αιτία αυτών των διαταραχών. Το να στερείς όμως από τα παιδιά εμβόλια που προλαμβάνουν νόσους με αναπηρία ή θάνατο, αυτό είναι εγκληματικό».Στη συζήτηση αγγίζει επίσης την εμπειρία της πανδημίας, τα λάθη στη διαχείρισή της, την κατάσταση του δημόσιου συστήματος υγείας αλλά και τη βαθύτερη κρίση ευθύνης και αξιολόγησης στη χώρα. Χωρίς περιστροφές, ο Χαράλαμπος Μ. Μουτσόπουλος μιλά για την επιστήμη, την ιατρική και την κοινωνία, με μια στάση ζωής που συνοψίζεται στη φράση: «Το σημαντικότερο είναι να λες ελεύθερα τη γνώμη σου και να κάνεις αυτό που αγαπάς».

Η ψυχική υγεία βρίσκεται σήμερα στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης. Όροι όπως άγχος, κατάθλιψη, burn-out και τραύμα έχουν περάσει στην καθημερινή μας γλώσσα, συχνά όμως χωρίς να συνοδεύονται από πραγματική κατανόηση. Μιλάμε περισσότερο, αλλά ακούμε λιγότερο. Εκφραζόμαστε, αλλά σπάνια σταματάμε για να αφουγκραστούμε τι πραγματικά μας συμβαίνει και τι μας λέει το σώμα μας όταν η ψυχή σιωπά.Οι γιορτές, μια περίοδος που φέρνει χαρά και σύνδεση, λειτουργούν συχνά ως μεγεθυντικός φακός για τις εσωτερικές μας εντάσεις. Aπώλειες, ανεκπλήρωτες σχέσεις, παιδικές μνήμες και παλιά τραύματα επιστρέφουν, άλλοτε ως συναίσθημα και άλλοτε ως σωματικό σύμπτωμα. Εκεί, στο όριο μεταξύ ψυχικού και σωματικού γεννιούνται κρίσιμα ερωτήματα: πότε η θλίψη γίνεται κατάθλιψη; Πότε ο ψυχικός πόνος μεταφράζεται σε νόσο; Και πώς μπορεί μια κρίση να αποτελέσει αφετηρία για αλλαγή;Με αφορμή το νέο του βιβλίο «Ο μηχανιστικός άνθρωπος - Σιωπές της ψυχής, ρωγμές του σώματος»(εκδόσεις Παπαδόπουλος) συνομιλούμε με τον ψυχίατρο και ψυχαναλυτή Σάββα Σαββόπουλο για τη βαθιά σχέση ψυχής και σώματος, για το τραύμα που «παγώνει» τον ψυχισμό αλλά και για το τι σημαίνει, τελικά, να είσαι καλά σε έναν κόσμο που δεν σου επιτρέπει εύκολα να σταθείς, να νιώσεις και να ακούσεις τον εαυτό σου.

Πόσο έτοιμη είναι η ελληνική γεωργία να αφήσει πίσω τις συμβατικές πρακτικές και να υιοθετήσει πιο βιώσιμες μεθόδους φυτοπροστασίας; Είναι καλό να τρώμε έντομα; Ποιο είναι το πιο παρεξηγημένο ή υποτιμημένο αρθρόποδο; Τελικά, τι ακριβώς μελετά η Ακαρεολογία; Στο σημερινό επεισόδιο ασχολούμαστε με έναν κόσμο που μας περιβάλλει, αλλά σπάνια του δίνουμε την προσοχή που του αξίζει, τον κόσμο των αρθροπόδων, που είναι μικροσκοπικός αλλά έχει τεράστια σημασία για τη γεωργία, τα οικοσυστήματα και τη διατροφική μας ασφάλεια. Για να απαντήσουμε σε αυτά τα ερωτήματα, φιλοξενούμε την καθηγήτρια Εντομολογίας και Ακαρεολογίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, Μαρία Παππά. Με πολυετή ερευνητική εμπειρία στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, μας ξεναγεί στις πολύπλοκες και συχνά αόρατες σχέσεις ανάμεσα σε έντομα, φυτά και μικροοργανισμούς, που καθορίζουν την υγεία των καλλιεργειών και το μέλλον της γεωργίας. Μιλάμε για βιολογική καταπολέμηση, για τα «σήματα» που ανταλλάσσουν τα φυτά με τους εχθρούς τους και για τον κρίσιμο ρόλο που παίζουν οι μικροί οργανισμοί στη βιωσιμότητα των οικοσυστημάτων μας. Μια συζήτηση που μας θυμίζει ότι, πολλές φορές, οι πιο σημαντικές απαντήσεις κρύβονται σε κόσμους που δεν βλέπουμε με γυμνό μάτι.

Ο Ευάγγελος Πρωτοπαπαδάκης, καθηγητής εφαρμοσμένης ηθικής και βιοηθικής, αναλύει τη δυνατότητα της τεχνητής νοημοσύνης να «αναστήσει» ψηφιακά τους αγαπημένους μας. Σημειώνει τα ηθικά διλήμματα που προκύπτουν από την επιμήκυνση ζωής και την ευθανασία. Συζητά για την πίεση που μπορεί να αισθανθούν ευάλωτες ομάδες και για τους κινδύνους των κοινωνικών πιέσεων. Τέλος, τονίζει την ανάγκη ώριμης δημόσιας συζήτησης γύρω από τις σύγχρονες προκλήσεις της βιοηθικής.

Πώς ζούμε μέσα σε μια πόλη η οποία αλλάζει τόσο γρήγορα που δεν μπορούμε να το αντιληφθούμε; Οι δρόμοι γεμίζουν βαλίτσες, οι γειτονιές αλλάζουν φυσιογνωμία και η κατοικία, από προσωπικό καταφύγιο, μετατρέπεται ολοένα περισσότερο σε επενδυτικό «προϊόν». Μέσα σε αυτήν τη νέα πραγματικότητα η σχέση μας με την πόλη γίνεται πιο σύνθετη, αλλά και πιο αποκαλυπτική ως προς το πώς θέλουμε τελικά να ζούμε.Τι σημαίνει, λοιπόν, να κατοικείς σε μια πόλη που αλλάζει πρόσωπο, λόγω των Airbnb, του τουρισμού, των μετακινήσεων, των μικρών και μεγάλων μεταμορφώσεων που υφίσταται καθημερινά; Και τι έχει απομείνει από εκείνη τη υπόσχεση της μοντέρνας κατοικίας που στόχο είχε κάποτε να κάνει τη ζωή μας πιο ανθρώπινη και πιο οργανωμένη;Στο νέο επεισόδιο της σειράς podcast «Άκου την επιστήμη» ο Γιάννης Πανταζόπουλος συζητά με τον επίκουρο καθηγητή του ΕΜΠ Εμμανουήλ Σταυρακάκη για το πώς κατοικούμε σήμερα, τι σημαίνει να ζεις σε μια πόλη που αλλοιώνεται και αναγεννιέται με διαφορετικό τρόπο.​

Με μια πορεία που ξεκινά από τα αμφιθέατρα της Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ και φτάνει έως τα πρωτοποριακά ερευνητικά κέντρα των Ηνωμένων Πολιτειών, η κ. Γαζούλη έχει αφιερώσει την επιστημονική της διαδρομή στη νανοϊατρική, έναν ταχέως αναπτυσσόμενο κλάδο που υπόσχεται να αλλάξει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο κατανοούμε και θεραπεύουμε τις ασθένειες.Το ερευνητικό της έργο επικεντρώνεται στη μοριακή και γενετική βάση των νοσημάτων, με έμφαση στις αυτοάνοσες και φλεγμονώδεις παθήσεις, αλλά και στον καρκίνο. Παράλληλα, αξιοποιεί τις δυνατότητες της νανοτεχνολογίας για τη στοχευμένη ανίχνευση καρκινικών κυττάρων, τη βελτιωμένη απεικόνιση και τη στοχευμένη χορήγηση φαρμάκων.Στη συνέντευξή της στο επεισόδιο αυτό της σειράς «Άκου την επιστήμη», η διακεκριμένη Ελληνίδα επιστήμονας σκιαγραφεί τη νέα συναρπαστική εποχή της ιατρικής, εκεί όπου η βιολογία, η χημεία και η νανοτεχνολογία συναντώνται για να προσφέρουν καινοτόμες λύσεις σε μείζονες προκλήσεις, όπως ο καρκίνος, οι φλεγμονώδεις και οι νευροεκφυλιστικές παθήσεις.

Στο νέο επεισόδιο του podcast «Άκου την Επιστήμη» φιλοξενούμε την κ. Θεοδώρα Ψαλτοπούλου, παθολόγο και καθηγήτρια Επιδημιολογίας και Προληπτικής Ιατρικής στην Ιατρική Σχολή του ΕΚΠΑ. Μαζί της θα συζητήσουμε για ένα από τα πιο ανησυχητικά φαινόμενα των τελευταίων ετών, την αύξηση των περιστατικών καρκίνου σε άτομα κάτω των 50 ετών. Αναλύουμε τους παράγοντες που έχουν συμβάλει σε αυτή την εξέλιξη, τον τρόπο ζωής, το περιβάλλον, την τεχνολογία, αλλά και την πρόοδο που έχει συντελεστεί στην έγκαιρη διάγνωση. Παράλληλα, εξετάζουμε τους βασικούς πυλώνες της μακροζωίας –διατροφή, σωματική άσκηση, ύπνος, διαχείριση άγχους–, καθώς και τις σοβαρές επιπτώσεις του καπνίσματος και της υπερκατανάλωσης αλκοόλ. Η συζήτηση επεκτείνεται και σε ένα καυτό ζήτημα για τη χώρα μας, την παχυσαρκία, που αφορά σχεδόν τα δύο τρίτα του ενήλικου πληθυσμού. Η κ. Ψαλτοπούλου εξηγεί τους λόγους που διαμορφώνουν αυτή την πραγματικότητα, τη σημασία της μεσογειακής διατροφής, την επίδραση της οικονομικής κρίσης και τις αναγκαίες πολιτικές δημόσιας υγείας. Τέλος, μοιράζεται πρακτικές και εφαρμόσιμες συμβουλές για όσους θέλουν να βελτιώσουν τις συνήθειές τους και να χτίσουν ένα πιο υγιές μέλλον.

Η δημόσια σφαίρα βρίσκεται σε μετάβαση. Από την παντοδυναμία των παραδοσιακών μέσων ενημέρωσης περάσαμε στην εκρηκτική άνοδο που παρουσίασαν οι ψηφιακές πλατφόρμες, οι οποίες πλέον διαμορφώνουν νέες μορφές συμμετοχής, αντίδρασης αλλά και δημαγωγίας. Από τη Σρι Λάνκα μέχρι το Νεπάλ, η Gen Z απέδειξε πως με ένα smartphone και ένα TikTok μπορεί να ανατρέψει καθεστώτα, ενώ στην Ελλάδα και διεθνώς η πολιτική συζήτηση μεταφέρεται ολοένα και περισσότερο σε ένα περιβάλλον όπου τα likes και τα hashtags αποκτούν καθοριστική σημασία. Τι σημαίνει αυτό για τη δημοκρατία, τον πολιτικό διάλογο και την κοινωνία μας; Στο νέο επεισόδιο του podcast «Άκου την Επιστήμη» η επίκουρη καθηγήτρια του ΕΚΠΑ Μαρίνα Ρήγου αναλύει τις προκλήσεις και τις ευκαιρίες που φέρνει αυτή η νέα διαδικτυακή πραγματικότητα.