Europa en heilige fundamentele waarden

Maak van 2026 het jaar van morele waakzaamheid! Het liefst zouden we het jaar hoopvol beginnen. Maar door toenemende ongelijkheid, ecologische ontwrichting en het verval van onze democratie klinkt dat naïef. Natuurlijk zijn dit complexe uitdagingen, maar het lijkt alsof veel politieke en zakelijke leiders niet eens de wíl hebben om sociale kwaden tegen te houden. Wat gebeurt hier?! Hoe moeten we het opkomende sociale kwaad duiden? En wat kunnen we praktisch doen om het tegen te gaan?

Martin Luther King heeft als geen ander sociaal kwaad en tegenwerking ervaren en heeft zich er wijs en moedig tegen verzet. King laat zien dat het sociale kwaad dat we om ons heen zien niet los staat, maar in drie onderling verbonden vormen voortwoekert. Hij noemde dit the giant triplets: de drie sociale kwaden, namelijk materialisme, een politiek van onderdrukking en een ideologie die onrecht legitimeert. Maar: hij kwam ook met vier praktische lessen om sociaal kwaad te bestrijden, lessen die tegelijkertijd groot en fundamenteel zijn én geschikt voor iedereen om op te pakken. Laten we daarom van 2026 het jaar van morele waakzaamheid maken.

1. Eerbied voor fundamentele waarden in Europa

Europa heeft na de zwarte bladzijden van twee Wereldoorlogen en het kolonialisme de les geleerd dat sommige waarden heilig zijn. Dat maakt het tot op de dag van vandaag een groot voorrecht om in Europa te leven. Heilig wil zeggen 'apart gezet', met een bijzondere status. In Europa zijn bepaalde waarden apart gezet van de rest, om ze met extra zorg te kunnen eerbiedigen. Denk aan de menselijke waardigheid en de mensenrechten en burgerlijke grondrechten die daaruit voortvloeien. Of denk aan onze politieke vrijheid: ons gemeenschappelijke recht om samen, op democratische wijze onze gezamenlijke toekomst vorm te geven. De laatste tijd is er ook steeds meer eerbied ontstaan voor niet-menselijk leven. Zo is recent in EU-verband ecocide - grootschalige vernietiging van de natuur - strafbaar gesteld en is in VN-verband een nieuw mensenrecht erkend, namelijk het recht op een schone, gezonde en duurzame leefomgeving. Ook daarin heeft Europa een cruciale rol gespeeld.

De Duitse arts, theoloog en filosoof Albert Schweitzer, die in 1952 de Nobelprijs voor de Vrede won, noemde de overkoepelende waarde: eerbied voor al het leven.

Het eerbiedigen van deze fundamentele waarden is verankerd in allerlei instituties. Mensenrechten en burgerlijke grondrechten zijn verankerd in de rechtsstaat. Een vreedzame en rechtvaardige omgang met andere landen is vastgelegd in de internationale rechtsorde. En ook in de economie moeten fundamentele waarden worden geëerbiedigd. Zo moeten bedrijven de mensenrechten respecteren, een goed onderbouwd plan hebben om binnen afzienbare tijd klimaatneutraal te opereren, enzovoort.

Deze instituties maken onze vrijheid mogelijk. Binnen dit raamwerk is er in Europa uitzonderlijk veel vrijheid om je eigen waarden na te streven - als burger, als bedrijf, of als maatschappelijke organisatie. We zijn hierbij niet naïef. Er zijn in deze gebroken wereld vele onvolmaaktheden, we maken als feilbare mensen continu fouten en we kunnen hard met elkaar van mening verschillen over de toepassing van onze persoonlijke waarden.

De maatschappelijke organisatie die ik mede vertegenwoordig, Just Enough, ziet deze misstanden en stelt ze aan de kaak, soms op een confronterende manier. Bijvoorbeeld onrecht in productieketens en mateloos consumptiegedrag. Maar op basis van onze christelijk-humanistische ethiek willen we dit op een milde manier doen. Mild richting het verleden: blijf niet fouten uit het verleden nadragen, maar kijk naar de stappen die mensen nu bereid zijn zetten. Mild richting de persoon: benoem wat de impact is van schadelijk gedrag, en veroordeel niet de persoon. Mild richting de toekomst: verwacht niet dat een grote misstand morgen opgelost is, maar gun mensen de tijd om stap voor stap verbeteringen door te voeren. We noemen die houding ook wel liefde in waarheid: waarheid kan niet zonder liefde, en andersom.

Deze combinatie van het eerbiedigen van fundamentele waarden en waarheid in liefde bij het nastreven daarvan, maakt in Europa échte vooruitgang mogelijk. Dat is vooruitgang in de doeleinden van het leven: vrijheid, vrede, rechtvaardigheid en naastenliefde.

2. Sociaal kwaad staat nooit op zichzelf

Wat de échte vooruitgang in Europa betreft heb ik de laatste tijd steeds meer een unheimisch gevoel. Waarschijnlijk herken je dit gevoel. Laat ik het gevoel illustreren. In het dagelijks leven geef ik veel lezingen over leven van genoeg en postgroei, een economie van het genoeg, voor heel diverse groepen. Daarbij doe ik een beroep op het gevoel van mensen, bijvoorbeeld empathie met kwetsbare mensen en ander kwetsbaar leven. Ik doe een beroep op de rede, bijvoorbeeld dat er geen enkel wetenschappelijk bewijs is voor groene groei, terwijl er wél al vijftig jaar wetenschappelijke argumenten zijn gevonden voor postgroei. Ik doe een beroep op ethische principes, bijvoorbeeld de fundamentele waarde om al het leven te eerbiedigen, ook in ons economisch handelen. En ik doe een beroep op het verlangen van mensen naar échte, diepe en bestendige levensvreugde, die we niet bereiken met nóg meer productie en consumptie maar met meer verbinding, met elkaar, met de natuur en met onze diepere waarden.

Maar ik kom erachter dat hoe compleet en appellerend ik mijn betoog ook maak - en ik houd mij aan alle belangrijke wetten van de retorica - ik steeds vaker stuit op weerstand en tegenstand. Dat gebeurt in allerlei vormen: van passiviteit en onverschilligheid tot dooddoeners en vergezochte bezwaren. Ik heb inmiddels geleerd dat een van de meest dubieuze vormen van weerstand een beroep op "realisme" is. Vaak uiten mensen hun weerstand heel slim, zo slim dat ik soms te weinig of te laat doorheb dat "het redelijke bezwaar" feitelijk bedoeld is om mijn boodschap te ondermijnen. Mij bekruipt het gevoel: een deel van deze weerstand heeft niet zozeer te maken met de boodschap of de boodschapper, maar met onwil bij de ontvanger. Ik veronderstel goede wil bij mensen - namelijk basaal eerbied voor fundamentele waarden en bereidheid om stappen in de goede richting te zetten - maar die veronderstelling klopt lang niet altijd. En ik vraag me af of mensen dat doorhebben van zichzelf (vaak niet, denk ik).

Wat ik in het klein ervaar in mijn vele gesprekken met mensen, gebeurt in Europa en de wereld ook in het groot. Hoezeer er ook een beroep wordt gedaan op het gevoel, de rede en de ethiek van onze politieke en zakelijke leiders, ze lijken steeds vaker niet bereid te zijn om zich hard te maken voor een betere bescherming van fundamentele waarden. Vaak gebeurt dit onder het mom van "realisme". En dat terwijl er zóveel op het spel staat. Door de ecologische ontwrichting staat zelfs de toekomst van een groot deel van de mensheid en talloze andere levende wezens op het spel. Dat steeds meer zakelijke en politiek leiders geen beroep doen op het gevoel, de rede en de ethiek van anderen, bijvoorbeeld van hun medewerkers of hun kiezers, verraadt dat de goede wil ook bij henzelf gedeeltelijk of geheel ontbreekt.

Het is cruciaal dat we de toename van onwil, soms zelfs kwade wil, doorgronden. Want alleen door te begrijpen wat hier gebeurt, kunnen we het effectief bestrijden. We kunnen hiervoor te rade gaan bij Martin Luther King. Na jaren vele lezingen te hebben gegeven en op de leiders van zijn land te hebben ingepraat, kwam hij medio 1967 tot de conclusie dat gematigde burgers en gematigde leiders onvoldoende goede wil hadden om de schrijnende wonden te helen die zwarte Amerikanen dagelijks werden toegebracht, waaronder de onderbetaling en mensonterende leefomstandigheden in getto’s. Hij begon de ...