Van Acht provoceert en kabinet valt

Vijftig jaar geleden eindigde een belangrijke fase in de Nederlandse politieke geschiedenis en begon een volgende. Maar op dat moment zag niemand dat aankomen. Jaap Jansen en PG Kroeger schetsen wat er gebeurde, wat niet gebeurde en hoe ingrijpend de effecten waren voor de Haagse politiek en de Nederlandse samenleving.

***

Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!

Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje  en wij zoeken contact.

***

In 1976 zat het kabinet-Den Uyl al drie jaar. Het had al vele turbulenties overleefd. Het leek een wild avontuur van een progressief kabinet met controversiële plannen. In werkelijkheid was het eerder de zoveelste rooms-rode coalitie, zoals welbekend in de naoorlogse decennia van Willem Drees, wederopbouw en Koude Oorlog. Het vernieuwende zat vooral in de sfeer, het jeugdig elan van ministers die jonger waren dan Rob Jetten nu. Niet langer hoefden ze te worden aangesproken als ‘excellentie', maar gewoon bij de voornaam. En ze droegen op werk soms zelfs een trui.

Ook premier Joop den Uyl was allerminst een groot vernieuwer. Wel was hij een gedegen econoom die sterk geïnspireerd werd door beleid van Amerikaanse presidenten als Roosevelt en Johnson. Een klassiek gereformeerde man, vurig prediker en kenner van poëzie, Brecht en Kafka. Hij steunde ten volle het pragmatische en weinig ideologische financieel-economische beleid van zijn twee jonge ministers Wim Duisenberg (PvdA) en Ruud Lubbers (KVP) en schrok niet terug voor fikse botsingen met de vakbonden. Niet minder stevig was zijn boodschap aan de werkgevers. In het hol van de leeuw – bij de christelijke werkgevers - zette hij zijn linkse overtuigingen uiteen over 'beteugeling van het kapitalisme’, winstdeling met werknemers, democratisering van bedrijven en ‘vergemeenschappelijking van de productie’.

Niettemin liepen in 1976 de spanningen op. De verkiezingen van 1977 wierpen hun schaduw vooruit. De linkerflank van Den Uyls eigen PvdA was argwanend of de premier wel zuiver in de leer was en wel echt geloofde in polarisatie als strategie. Helemaal ongelijk hadden ze niet: hij was eerder geneigd  zijn kabinet 'inzet van de verkiezingen' te maken in plaats van te streven naar linkse dominantie. De PvdA begon progressieve partner D66 steeds meer te zien als overbodig – de Democraten hadden in peilingen steeds minder zetels -  en zette in op het politiek 'kraken' van de confessionele partijen. Hun bondgenoot daarbij was – misschien onbedoeld - Hans Wiegel van de VVD, die van de liberale burgerherenpartij een meer volkse partij op de rechtervleugel maakte.

Den Uyl beloofde zijn partijkader op weg naar de verkiezingen met vier ‘hervormingswetten’ de sociaaleconomische verhoudingen fundamenteel aan te pakken en met die successen naar de kiezer te gaan. In de regeringsverklaring had hij immers ‘spreiding van kennis, macht en inkomen’ beloofd.

Coalitiepartner KVP zag de bui al hangen. Fractievoorzitter Frans Andriessen speelde een ragfijn spel waarin hij die vier weten juist niet als 'links pakket' behandelde, maar elk los van de ander door zijn ministers Dries van Agt en Lubbers juridisch uitvoerig liet uiteen pluizen en economisch op hun inhoud kritiseren. Lubbers mocht de aanval openen en Den Uyl daarmee overrompelen en Van Agt mocht vertragen en details ter discussie stellen.

Maar toen de zomer kwam trapte Van Agt op de rem. Andriessen moest 'dimmen' met zijn dreiging van een coalitiebreuk via Lubbers. Niet alleen was het CDA als nieuwe bundeling van KVP met ARP en CHU allerminst klaar voor een verkiezingsstrijd en was Van Agt zelf dat nog minder met zijn droom van een nieuwe baan in het Gouvernement te Maastricht. En net als bij Drees 20 jaar eerder dreigde een explosie in het Oranjehuis. Lockheed was het codewoord dat rondzong.

Den Uyl evenaarde Drees als crisismanager. Andriessen moest het kabinet laten aanblijven. CDA-voorzitter Piet Steenkamp kreeg zijn nieuwe partij tijdig op orde. En vond een lijsttrekker die eigenlijk niemand had verwacht, Dries van Agt.

Met Prinsjesdag begon de verkiezingscampagne met Den Uyl – inmiddels als 'ome Joop' een soort vader des vaderlands – zélf als inzet van de electorale strijd. Ineens was het politieke landschap helemaal opnieuw getekend.  Ter linkerzijde concentreerden de kiezers zich rond de premier en 'dat tweede kabinet-Den Uyl, dat komt er toch!’ Ter rechterzijde concentreerden de kiezers zich rond de VVD, nu een bredere partij. In het burgerlijke midden verblufte Van Agt met een stevig CDA dat allerminst gekraakt was door progressieve polarisatie.

De politieke impact hiervan heeft decennialang ons land beheerst. De verhoudingen waren onverwacht overzichtelijk. Drie grote, coherente 'families' domineerden en sloten met elkaar afwisselend coalities. Lubbers, Wim Kok en Jan Peter Balkenende leidden meerdere kabinetten en hun pragmatische aanpak deed de polarisatie vergeten. Zo konden vanaf de jaren ’90 zelfs PvdA en VVD goed met elkaar regeren.

Het opmerkelijk stabiele landschap van die brede coalities kwam ten val met de instorting van Balkenende IV met CDA, PvdA en ChristenUnie in 2010. Een nieuwe fase brak aan en ook Jetten en de zijnen passen in dat tijdsgewricht. Na 2010 waren liberalen met Rutte de leidende stroming en kregen de klassieke volkspartijen CDA en PvdA zware klappen. De kabinetten sindsdien waren eigenlijk altijd 'gedoogcoalities' en populisten marcheerden op, terwijl er nooit meer zo’n grote ‘rooms-rood’-achtige coalitie aantrad.

***

Verder kijken

De illusie aan de macht - 1412 dagen kabinet Den Uyl deel 1 (1998)

De illusie aan de macht - 1412 dagen kabinet Den Uyl deel 2 (1998)

***

Verder luisteren

351 - Politiek als hartstocht: drie jonge bewindslieden uit het kabinet-Den Uyl

325 - De mythe van Joop den Uyl

87 - Het tragische laatste jaar van kabinetten

195 - PvdA en CDA: ooit dominante machtspartijen, nu grote verliezers

123 – Hoe de PvdA in de greep kwam van het neoliberalisme

401 - Adieu Dries! 

164 - Dries van Agt, eigenzinnig politicus, paradijsvogel, wereldburger

461 - Ruud Lubbers zag het een slag anders

161 - Hans van Mierlo, een politieke popster

385 - Jan de Koning en het verschil tussen een greppel en de laatste gracht

300 - Ethische politiek: het bijzondere Nederland met zijn 'moreel hoogstaande opvattingen'

***

Tijdlijn

00:00:00 – Deel 1

00:48:36 - Deel 2

01:27:04 – Deel 3

01:48:31 – Einde

See omnystudio.com/listener for privacy information.