Waarom kijken economen naar vermogensbelasting?

Minister Eelco Heinen gaat terug naar de tekentafel met het wetsvoorstel voor een nieuw box 3-stelsel. Daarmee laait het debat over de belasting op vermogen opnieuw op. Te gast is Aart Gerritsen, universitair hoofddocent economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam met als specialisatie optimaal overheidsbeleid en vermogensbelasting. Hij mengde zich de afgelopen weken nadrukkelijk in de discussie over box 3, een debat dat traditioneel vooral door fiscalisten werd gevoerd. Vanuit de economische theorie kijkt hij naar de vraag hoe en waarom we kapitaal eigenlijk belasten.

Eeuwenlang werd in de economische wetenschap kritisch gekeken naar belasting op kapitaal. Dat betekende niet dat het niet gebeurde, maar wel dat er stevige theoretische bezwaren waren. Een veelgehoord argument is dat vermogen bestaat uit reeds belast inkomen uit het verleden, en dus niet opnieuw belast zou moeten worden. Sinds eind jaren negentig en begin jaren 2000 is de stroming die kapitaalbelasting verdedigt dominanter geworden, mede vanuit het idee van draagkracht: sterkere schouders dragen zwaardere lasten. Maar betekent dat automatisch dat je naar rato moet belasten? En zegt dat ook iets over het tarief of de vormgeving van het stelsel?

In Nederland kennen we grofweg twee systemen van vermogensbelasting: vóór en ná 2001. Voor 2001 gold een vlakke vermogensbelasting van 0,7 procent, terwijl koerswinsten feitelijk onbelast bleven. Het probleem daar was dat vermogensgroei grotendeels buiten schot bleef. Na 2001 kwam box 3 zoals we dat kennen: een forfaitair rendement van 4 procent waarover 30 procent belasting werd geheven, effectief 1,2 procent over het vermogen. Dat systeem kwam vooral na de crisis van 2008/2009 onder vuur te liggen, toen spaarrentes instortten maar het fictieve rendement bleef staan. De keuze voor een verondersteld rendement was ooit ingegeven door eenvoud en uitvoerbaarheid, maar juridisch bleek het stelsel uiteindelijk onhoudbaar.

Het nieuwe voorstel draait om een vermogensaanwasbelasting. Daarbij wordt jaarlijks belasting geheven over de waardestijging van vermogen, ook als die nog niet is gerealiseerd. Dat verschilt van een vermogenswinstbelasting, waarbij pas bij verkoop wordt afgerekend. Het verschil heeft gevolgen voor gedrag: beleggers krijgen te maken met belasting over papieren winsten, verliesverrekening wordt cruciaal en liquiditeitsproblemen kunnen ontstaan bij illiquide beleggingen zoals startups, private bedrijven of crypto. Ook dreigt box-arbitrage tussen box 2 en 3, waar verschillende systemen gelden.

In het buitenland wordt zelden gekozen voor een zuivere aanwasbelasting. Nu het kabinet opnieuw aan de tekentafel zit, liggen vragen over verliesverrekening, uitzonderingen, het tarief van 36 procent en uitvoerbaarheid opnieuw open. Is dit een tijdelijk compromis of een definitieve hervorming? Co-host is Bert Slagter.

See omnystudio.com/listener for privacy information.