574 – Hormuz: eeuwenoud brandpunt van de wereld
Betrouwbare Bronnen
Advertentiepauze
Uitleg over Chinese expedities en promotionele analogie met hedendaagse Belt and Road-projecten (sponsorintegratie).
Het is een smalle zeestraat met allerlei eilanden en riffen. Een kapitein moet heel precies navigeren om heelhuids door die nauwe vaargeulen te komen.
Politiek is dit een treffende metafoor. De Straat van Hormuz is een geopolitiek en economisch flashpoint van de buitencategorie. Donald Trump ervaart nu wat voorgangers als Jimmy Carter, George Bush senior en Bill Clinton meemaakten. Met deze zee-engte valt niet te spotten. En dat is al tientallen eeuwen zo.
Jaap Jansen en PG Kroeger begeven zich in die smalle wateren tussen Iran en Arabië en in machtsverhoudingen aldaar sinds de oudheid die ons nu verbluffen door hun actuele betekenis. Alleroudste beschrijving van Hormuz treffen we in een reisgids voor zeevarenden uit Egypte rond het jaar 60 na Christus. Die Griekse atlas, 'Periplous', beschreef en detail waar een kapitein of een handelaar op moest letten onderweg en hoe de Straat van Hormuz geografisch in elkaar zat. Je kon er in lezen dat de eilanden in die zeestraat vol zaten met parelduikers. Er viel dus een makkelijk te vervoeren luxeproduct te verhandelen.
***
Betrouwbare Bronnen is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!
Deze aflevering bevat advertenties van Powerpeers en van Podimo
Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje en wij zoeken contact.
***
Eeuwen later werd Hormuz bestuurd door een lokale dynastie van sheikhs, die zich verbond met de heersers van imperia die de mercantiele en strategische waarde van deze zeestraat prima snapten. Meest opmerkelijk was de alliantie met de Mongoolse kleinzoon van Dzjengis Khan die erfgenaam werd van het West-Aziatische deel van diens enorme imperium. Van Afghanistan tot en met Anatolië strekte zijn bewind zich uit en de handelswegen tussen China, India en de Middellandse Zee hadden dan ook zijn bijzondere interesse. De Straat van Hormuz was de speldenknop in de zeewegen die hij moest beheersen en de lokale vorsten werden zijn beschermelingen en tribuut betalende vazallen.
Dit rijk van de Ilkhaniden werd van grote betekenis voor de geopolitiek, tot de dag van vandaag. De Mongolen organiseerden de natie, staat en beschaving van een land dat zij als eerste Iranzamin - het land van Iran - noemden. Essentiële aspecten als de dominante rol van de shia islam, de bestuurstaal Perzisch, de nationale eenheidsmythe van Iran en de geopolitieke alliantie tegen het soennisme van de Arabieren zijn in deze periode doorgevoerd. De Mongolen sloten ook een alliantie tegen de Arabieren met de ‘Ferengi' - de Franken! - en moedigden hen aan het Heilig Land en Jeruzalem te veroveren. De vazallen van de Mongolen in Hormuz bloeiden onder hun bewind, de handel werd bijna mondiaal door de steppevolkeren en hun cavalerie beschermd, zowel de Zijderoute als de maritieme handelsstromen naar Venetië, Genua, India en China en met hun rijkdom konden de sheikhs van Hormuz buren als Bahrein onderwerpen.
In de vroege 15e eeuw was de keizer van China zo geïnteresseerd in de strategische en mercantiele betekenis van Hormuz, dat hij er een serie zee-expedities van zijn reusachtige vloot heen stuurde. Zo weten wij uit de rapportages van zijn ambtenaren van alles over de luxe en welvaart van zelfs de lagere klassen in de havensteden van Hormuz. Xi Jinpings Belt and Road-strategie is dus eigenlijk al eeuwenoud.
Niet lang daarna - in 1507 - kwamen de Europese klanten van die havens zelf aankloppen. De Portugezen voeren vanuit Zuid-India langs met hun superieure maritieme technologie. Ze werden snel intiem; de beste bondgenoten die Hormuz leerde kennen. Ze bouwden er forten op de eilanden in de nauwe zeestraat en hun paters mochten zelfs missie komen bedrijven, tot vreugde van de Paus. Bezoekers uit onze streken beschreven de ongekende luxe en de 'seks, drugs and rock ‘n roll' van het luie leventje in Hormuz. "Het is als Babylon - door de vele talen die daar klinken en door de abominabele zedeloosheid, ook van de paters daar!"
Jaloers sloegen de Britten en de VOC de handen ineen en probeerden de Portugezen te verdrijven. Zij richtten zich op een verdienmodel dat uitging van het monopolie van de zijdehandel dankzij sjah Abbas I van Iran. Uiteraard was de VOC mercantiel nog doortrapter dan de East India Company. Al in de 17e eeuw leerde Hormuz de Hollanders goed kennen.
Na Napoleon was de British Navy oppermachtig. De emiraten van de Golf sloten verdragen met hen, zodat de Britten de beschermheren van de zeestraat werden. Na 'Versailles' werd Irak ook nog hun kolonie en ontwikkelden zij in de Golf de olliewinning. De Straat van Hormuz werd voor weer een nieuwe eeuw, met nieuwe heersers, het brandpunt van commercie en geopolitiek. In 1945 nam president Franklin Delano Roosevelt die rol van de Britten over door een verbond te sluiten met prins Ibn Saoed uit Mekka. Amerika zou de Golf en Straat van Hormuz beschermen tegen Stalin in Iran, uiteraard in ruil voor olieconcessies. FDR voerde een strategie als de Mongolen en het British Empire in hun gloriejaren. Toen ayatollah Ruholla Khomeini de macht greep in 1979 was het president Carter die zijn Carter-doctrine afkondigde: Amerika garandeerde de vrijheid en veiligheid van de handelsroutes door de Straat van Hormuz en de oliewinning door de emiraten daar. Donald Trump beseft wellicht niet dat zijn oorlog de bloeddorstige variant is van de politiek van een door hem verfoeide Democraat.
***
Verder lezen
***
Verder luisteren
515 – De heftige strijd tussen Israël en Iran
76 - Rudi Vranckx: Het Midden-Oosten is het Vietnam van onze tijd
377 - Golda Meïr, Israël, triomf en tragiek
510 - Brezjnev, Poetin en hun rampzalige oorlog. Lessen voor nu uit 1980
528 - ‘Europa, ontwaak!’ Manfred Weber en de eenzaamheid van Europa
484 - Hoe Trump chaos veroorzaakt en de Europeanen in elkaars armen drijft
***
Tijdlijn
00:00:00 – Deel 1
00:33:28 – Deel 2
00:54:33 – Deel 3
01:36:25 – Einde
See omnystudio.com/listener for privacy information.
The AI-powered Podcast Player
