Bezetting van de Amerikaanse ambassade in Teheran

Amerika’s militaire prioriteit in de Straat van Hormuz en de Golf heeft een opmerkelijke achtergrond. Het is de erfenis van een president voor wie Iran een obsessie werd. Gebeurtenissen daar overrompelden hem keer op keer. Jimmy Carter zou uiteindelijk ten ondergaan door de impact van die wederwaardigheden op de binnenlandse verhoudingen in de VS. Niettemin is zijn Carter-doctrine tot in deze tijd richtinggevend gebleven. Tot Donald Trump ‘m op zijn kop zette.

***

Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!

Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje  en wij zoeken contact.

***

Carter begon als typische binnenland-president. Maar in de tweede helft van zijn termijn ging zijn wereldwijde rol meer en meer domineren.  Ongelukkig symbool daarvan was het oud en nieuw-feest van 1978. Hij hield een tafelrede in het keizerlijk paleis in Teheran en vierde er de wijsheid en het leiderschap van zijn machtige bondgenoot, sjah Mohammad Reza Pahlavi . Hiermee bouwde hij voort op de Nixon-doctrine, maar dat moffelde hij maar liever weg. Toch was het niet zo vreemd wat hij deed. Het Midden-Oosten stond immers voor een grote politieke omwenteling en juist Carter hoopte daardoor eeuwige roem te vergaren.

President Anwar el-Sadat van Egypte was de andere, nieuwe en grote bondgenoot van Amerika. Die verbaasde iedereen door in november 1977 naar Jeruzalem te reizen en Israël een vredesregeling aan te bieden. Dat lukte na intensieve onderhandelingen in Camp David, geleid door Carter. De president had zich nu als vredesstichter en beschermer van machtige bondgenoten in een naar vrede smachtend Midden-Oosten geprofileerd. Iran, Saoedi-Arabië, Egypte en Israël keken allemaal naar Carter om die kansen op vrede te realiseren. En wie zou het dan in 1980 het nog wagen tegen zo'n president met zo'n legacy campagne te voeren?

Het jaar 1979 ging alles mis. De sjah werd ten val gebracht door massaal verzet tegen zijn repressieve bewind. De Sovjet-Unie manipuleerde een burgeroorlog in Jemen, waardoor de toegang tot het Suezkanaal bedreigd werd. De troebelen in Iran leidden tot een heftige olieprijscrisis, die in Nederland het kabinet Van Agt-Wiegel zwaar in de problemen bracht en in het Verenigd Koninkrijk Margaret Thatcher aan een electorale overwinning hielp. Carter kwam zeer in de problemen doordat zijn beleid van deregulering van olie en benzine van dat voorjaar door die prijsexplosie geruïneerd werd. De Amerikanen gaven hem de schuld dat er plotseling tekorten aan gas en heel dure benzine aan de orde van de dag waren. Hij reageerde daar sober en onmachtig op en verergerde zo de impact op zijn gezag.

Ineens zag de enige Republikein die zich al lange tijd gemeld had als tegenkandidaat voor 1980 zijn aanhang enorm groeien. Ronald Reagan leek gelijk te hebben met zijn felle maar eenvoudige kritiek op Carter als een technocraat zonder besef van de economische zorgen van het volk. In de herfst kreeg Carter nog meer klappen voor zijn politieke agenda. In Teheran werd de Amerikaanse ambassade bezet door felle aanhangers van de nieuwe machthebber, ayatollah Ruhollah Khomeini. Een maand later greep het Kremlin in met een coup in Afghanistan. De bondgenoten van Amerika raakten in paniek. Pakistan en de Golfheersers zagen nu én revolutionair Iran én Moskou aan hun grenzen oprukken. Hun vertrouwen in Carter stond op het spel.

In Amerika kreeg Carter wel weer meer steun, omdat men in zo'n cisis en bij die gijzeling naar de president keek als de nationale leider. Daarom benutte hij zijn State of the Union van januari 1980 om zijn presidentschap een nieuwe kleur te geven. Hij kwam met de Carter-doctrine. Nooit eerder noemde een president de Straat van Hormuz in zo'n speech. Nooit eerder werd de vrije doorgang daarvan als nationaal belang van Amerika bestempeld – en de daarbij behorende plicht de Golfstaten te beschermen. Maar opnieuw werd Carter vanuit Iran overrompeld. Een poging de gijzelaars met boots on the ground te bevrijden mislukte. Saddam Hoessein van Irak begon een oorlog tegen het bewind van Khomeini. In plaats van stabilisatie kwam er aan de Golf nog meer onrust en geweld.

Jimmy Carter verloor in november met enorme cijfers van Reagan. Vooral door diens uitgekiende campagne tegen het economisch beleid van de president. De nobele vredesdromen van de vrome pindaboer bleven buiten beeld. De heersers aan de Golf zetten zware druk op Washington om de Carter-doctrine niet te laten vallen. Reagan onderstreepte dat de bescherming van Saoedi-Arabië tegen gevaren van buiten en van binnen de regio tot dat nationaal belang behoorde. Die strategie leidde onder George Bush senior tot de Golfoorlog tegen Irak. Carters fundamentele besluit over de Straat van Hormuz zou het Amerikaanse beleid blijven domineren. Tot Trump, die van een defensief principe een agressief  beginsel maakte.

***

574 – Hormuz: eeuwenoud brandpunt van de wereld

515 – De heftige strijd tussen Israël en Iran

315 - Vrouw, leven, vrijheid: oorzaken en achtergronden van het straatprotest in Iran. En: de rijke Perzische cultuur

76 - Rudi Vranckx: Het Midden-Oosten is het Vietnam van onze tijd

377 - Golda Meïr, Israël, triomf en tragiek

510 - Brezjnev, Poetin en hun rampzalige oorlog. Lessen voor nu uit 1980

484 - Hoe Trump chaos veroorzaakt en de Europeanen in elkaars armen drijft

447 - Als Trump wint staat Europa er alleen voor

513 – Tanks rollen door Washington DC, 250 jaar US Army

567 - De geschiedenis beukt op Europa's deur. Caroline de Gruyter over zondagskinderen in een ruige wereld

138 - In het voetspoor van Amerikaanse presidenten (met oa: Jimmy Carter op fietsvakantie in Nederland)

***

Tijdlijn

00:00:00 – Deel 1

00:30:43 – deel 2

00:59:17 – Deel 3

01:17:21 – Patrick Nederkoorn

01:28:21 – Einde

See omnystudio.com/listener for privacy information.