Lin Biao en project 571 als waarschuwing

Oppermachtig, president en partijleider voor het leven - de eerste sinds Mao. Xi Jinping wist zelfs Donald Trump te imponeren, ‘straight from Central Casting in Hollywood’. Dramatische gebeurtenissen in Beijing - zuivering van de militaire top, aanklachten wegens corruptie en atoomspionage, geruchten over een couppoging - duiden op grote troebelen en een onverwacht machtsvacuüm. Wat weten we, wat betekent dit en welke consequenties heeft dit voor China, voor Xi’s positie en de geopolitieke verhoudingen?

***

Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!

Deze aflevering bevat een advertentie van Oogwereld

Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje  en wij zoeken contact.

***

Jaap Jansen en PG Kroeger pluizen de berichten uit. Officiële verklaringen en commentaren in Beijing, maar ook de tsunami aan geruchten over de ongekende ingreep in de Centrale Militaire Commissie. Naast voorzitter Xi Jinping is nog maar één lid in functie. Vicevoorzitter generaal Zhang Youxia en chefstaf generaal Liu Zhenli zijn opgepakt. Ze worden beschuldigd van insubordinatie en 'verraad aan het vertrouwen van de Communistische Partij en haar Centraal Comité'. Vervolgens zijn bijna al hun collega's uit hun functie verwijderd en is in heel China in de topstructuur van de militaire districten en krijgsmachtonderdelen een massale zuivering en ontslaggolf gaande. Die formele beschuldiging wijst erop, dat hier geen sprake is van een verschil van inzicht over militaire kwesties alleen. De ingreep van Xi gaat veel dieper. Dit raakt aan de essentie van het vertrouwen tussen de partij, de politieke leiding en de leiding van het Volksbevrijdingsleger als geheel.

En juist die balans van de twee machtscentra van de staat is cruciaal voor de ongebreidelde macht van Xi en die van zijn voorgangers als opperste leider en roerganger. Het conflict gaat dan ook over de continuïteit en fundamenten van die politieke macht, zoals in elke dictatoriale staat. Dit evenwicht is door het onthoofden van de CMC nu in één klap verwoest. De vraag naar die continuïteit van de macht is een vraag naar de betekenis en effecten van het feit dat Xi Jinping leider voor het leven is geworden. Dat roept hoe dan ook de vraag op: en wat dan? De militaire top wil zekerheid over wie hun opperbevelhebber zal zijn, terwijl van een breed gedragen regeling voor de opvolging - zoals Deng Xiaoping die ooit doorvoerde - geen sprake meer is. Wie daar hoe en wanneer over zal gaan is onhelder gehouden. In 2027 zal het volgende partijcongres daar wellicht over beslissen en ook in het Centraal Comité, in de machtige regio's was al enig rumoer merkbaar. De legertop was blijkbaar betrokken bij die onderhuidse signalen en eerdere zuiveringen indiceerden al spanningen en twijfels aan de koers van Xi.

Bovendien was sprake van scherp toegenomen spanning over de voorziene aanpak van Taiwan. Het jaar 2027 staat daarin centraal. Dan wil Xi klaar zijn voor een definitieve aanpak van het weerspannige eiland en de hereniging tot één China realiseren. Daar komt nog iets bij dat van grote symbolische betekenis is. Dit najaar herdenkt China de dood van Mao Zedong in1976 en volgend jaar viert het 'honderd jaar Volksbevrijdingsleger'. Dat generaal Zhang insuborinatie pleegde, duidt erop dat hij de koers van Xi ten aanzien van Taiwan wel erg riskant vond en de voorbereidingen voor de invasie niet zonder meer wilde implementeren. Dat zou ertoe leiden dat Xi die grote regime-jubilea zou moeten laten passeren zonder het verwachte succes bij de nationale hereniging. Hij zou dan de al vele jaren bestaande strategie dat China in 2035 op gelijke voet met Amerika moet staan als enige wapenfeit over houden.

Zijn gezag als partijleider komt zo in het geding. De vraagt rijst dan of de 74-jarige Xi niet door iemand uit een jongere generatie vervangen moet worden. Zie hier de verbinding tussen de strategische, geopolitieke dilemma's en de onopgeloste opvolgingsvraag. Ook de zeer sombere, soms dystopische speech van Xi bij het recente '75 Jaar Rood China' feest wordt hierdoor ineens veel beter te begrijpen.

Heeft in China een dergelijk drama zich al eerder voltrokken? Al tijdens de jonge democratische republiek in de jaren twintig van de vorige eeuw was 'warlordism' een groot probleem. De zwakke democratische instituties werden permanent ondermijnd door regionale militaire bazen die met elkaar burgeroorlogen begonnen en soms ook met Japan samenwerkten tegen de republiek. Mao kon hen met zijn Volksbevrijdingsleger tegen elkaar, Japan en de Kuomintang uitspelen en won zo de overhand. In crisisfasen van Mao's regime - zoals de Grote Sprong Voorwaarts en de Culturele Revolutie - doken onmiddellijk zulke regionale conflicten en warlords weer op.

Het leger drukte dit telkens hardhandig te kop in, met een sleutelrol voor maarschalk Ye Jianying. Die was ook cruciaal in de meest opmerkelijke couppoging. In 1971 deed Mao's kroonprins, defensieminister Lin Biao, een greep naar de macht. Dit 'Project 571' mislukte en op de vlucht naar Moskou werd boven Mongolië Lins vliegtuig neergehaald. Na Mao's dood grepen Ye en het leger weer in, namen zijn weduwe Jiang Qing en haar aanhang gevangen en zorgden dat Deng Xiaoping de nieuwe leider werd. Er was weer eenheid in commando over staat en krijgsmacht. Precies die incoherentie is het grote risico dat Xi nu loopt.

De onzekerheid over de politieke ontwikkelingen en stabiliteit van China verhoogt de toch al labiele situatie wereldwijd. Dat bijvoorbeeld zeer recent India en de EU, maar ook de EU en Vietnam nadrukkelijk elkaar als strategische partners hebben gevonden heeft hier alles mee te maken. Dat Nederland als het land van ASML in deze troebelen rond Taiwan, China, Japan en Amerika een belangrijke rol speelt, had Den Haag zich kortgeleden nog niet kunnen indenken. De agenda van Rob Jetten en het strategisch inzicht van zijn ministers Tom Berendsen en Sjoerd Sjoerdsma worden al bij aantreden danig op de proef gesteld.

***

Verder kijken

Volksbevrijdingsleger - Lange Mars Musical (1976)

***

Verder luisteren

Xi Jinping

453 – 75 jaar Volksrepubliek China, waar is het feestje?  

306 - De gevoelige geopolitieke relatie met China

24 - Ties Dams over China's nieuwe keizer Xi Jinping 

China en zijn leiders

250 - Nixon in China: de week die de wereld veranderde

225 - Nixon in China: Henry Kissinger's geheime (en hilarische) trip naar Beijing

245 - Oompje neemt de trein – de reis die China naar de 21e eeuw bracht

220 - China's nieuwe culturele revolutie

58 - 70 jaar China, de Volksrepubliek van Mao, Deng en Xi

Geopolitieke troebelen

549 - China en Japan op ramkoers 

458 - De gedroomde nieuwe wereldorde van Poetin en Xi

Lessen voor Jetten, Berendsen en Sjoerdsma 
551 – Klem tussen Amerika en China: de koude oorlog rond ASML 

558 – Poetins rampjaar, Jettens kans 

***

Tijdlijn

00:00:00 – Deel 1

00:22:55 – Deel 2

00:45:49 – Deel 3

01:27:10 – Einde

See omnystudio.com/listener for privacy information.