Nieuwe premiers: een reeks experimenten

De Regeringsverklaring is voor elk kabinet een buitengewoon moment. Het is zelfs de enige keer dat een premier zijn visie mag geven zonder geïnterrumpeerd te worden. Voor de vierde maal in deze eeuw trad een nieuwe premier aan. De debuten van Jan Peter Balkenende, Mark Rutte en Dick Schoof leken veel meer op dat van Rob Jetten dan je op het eerste gezicht zou vermoeden. Elk van hen debuteerde met een hachelijk politiek en staatsrechtelijk experiment. Zoiets lijkt nu warempel een soort van traditie geworden. Jaap Jansen en PG Kroeger analyseren het debat met de nieuwe premier en wie hij daarin wél en wie hij zeker niet was. En zien wat hem nu al onderscheidt van zijn voorgangers in deze eeuw.

***

Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!

Deze aflevering bevat een advertentie van de bioscoopfilm The Wizard of the Kremlin. Boek hier je tickets!

Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje  en wij zoeken contact.

***

De coalitie van D66, VVD en CDA presenteerde zich als het contra-Schoof verbond. Deze partijen gunnen elkaar hun eigen aard, visie en inhoudelijke verschillen en accenten. In alles wilden zij de voorgaande coalitie doen vergeten. De premier trad natuurlijk, ontspannen, positief en uitnodigend op, maar deinsde er ook niet voor terug de eigen visie te markeren. Rob Jetten was alles wat Dick Schoof niet was en nimmer kon zijn. Allesbehalve de 'slappe hap' die op dag één van zijn bewind elk gezag al kwijt was. Jettens betoog was coherent met een brede blik. Wat eraan ontbrak: de hulpeloze toon die Schoofs gebrek aan politiek repertoire zo pijnlijk maakte.

Voor alle hoofdrolspelers in het debat was het oefenen met nieuwe rollen en rolgedrag én struikelen waar dat af en toe nog onbeholpen gebeurde. Ook Jetten zelf moest aftasten waar en wanneer hij soepelheid kon tonen en hoe hij dit dan zou moeten doen. Het lastigste was hier het thema van een denkbare of onbespreekbare verhoging van de AOW-leeftijd per 2033. Jesse Klaver van oppositiepartij GroenLinks-PvdA bracht een hulpstuk in stelling: de boosheid van de vakbonden. Nu zo'n signaal als wat voorbarig negeren zou geen wijsheid zijn voor het kabinet, maar nu al geïntimideerd buigen evenmin. De polder dicteert immers het regeringsbeleid niet, al is hij wel een onmisbare partner. Na twee uur soebatten kwam Jetten met een combinatie van afremmen en gas geven tegelijk: 'pas op de plaats' en 'opening voor gesprek'. Een ‘Netanyahu-coalitie’ van SGP en Groep-Markuszower liet de D66-premier hiermee slagen. Politieke ironie is bijna een kunstvorm.

De drie minderheidscoalitiepartners D66, VVD en CDA moesten ook nog verkennen welke rol zij zouden spelen. Jan Paternotte (D66) deed dat met verve, maar niet altijd even 'verbindend'. Hoe hij Geert Wilders met 'subsidie voor sjeiks' en FvD-er Lidewij de Vos met brandnetelstruiken geselde was memorabel. VVD'er Ruben Brekelmans leek nog niet echt afscheid genomen te hebben van zijn minsiterschap op Defensie. Henri Bontenbal (CDA) maakte indruk met een breed, principieel betoog over de noodzaak om als coalitie en als parlement in zijn geheel een nieuwe beleidscultuur te leren praktiseren. En daarmee slaagde hij erin openingen te realiseren. Zowel bij de AOW kwestie - die was 'een startpunt'- als bij de wens van GroenLinks-PvdA om een brede 'deal' te kunnen sluiten voor de begrotingen, komende zomer. VVD-minister Eelco Heinen van Financiën zit hierdoor nu klem. D66-minister Hans Vijlbrief (Sociale Zaken) kan nu juist gaan manoeuvreren.

In de oppositie zagen Jaap en PG de verhoudingen opnieuw geschud worden. De oerkracht van Geert Wilders lijkt verdwenen. JA21 dacht eerder oppermachtig te worden dankzij de VVD, maar kon alleen nog een rol claimen door braaf achter SGP en Gidi Markuszower aan te sjokken. De vele fracties en afsplitsingen maken het de coalitie gemakkelijk om  op links en op rechts 'fundi's' en 'realo's' uit elkaar te jagen. Die zitten bovendien vaak meer elkaar op de huid dan dat zij de premier het vuur na aan de schenen legden. Vooral Jesse Klaver ging daaronder gebukt. Opnieuw bleek zijn focus op de AOW een recept voor een verdeelde oppositie. Zijn bereidheid om op andere grote thema's 'mee te denken' en Europees en geopolitiek voluit medeverantwoordelijkheid te dragen werd daardoor overschaduwd.

Zo kon Rob Jetten met doordachte gestes aan de Kamer het debat domineren. Bij stikstof, armoede en koopkracht, krachtig EU-beleid - ook met buurland Noordrijn-Westfalen - en steun aan Oekraïne, bij 'fiscale regelingen' deze zomer alsnog en een 'productiviteitsagenda' als actiepunt van de nieuwe 'taskforce Wennink/Draghi/Letta' zette hij nadrukkelijk eigen accenten. Elke minister zal in een 'beleidsbrief' op korte termijn de Kamer een agenda presenteren voor de grote thema’s.

In de eerste dagen van zijn premierschap heeft Jetten in CDA vicepremier Bart van den Brink al een permanent aanspreekpunt gevonden. D66- benjamin Jaimi van Essen (Landbouw) moest nog leren niet elk bon mot van Jetten te voorzien van instemmend knikken.

Rob Jetten kende bij zijn debuut geen zwakke momenten. Laat staan onthutsende blunders zoals Schoof bij diens regeringsverklaring. Alsof hij als Jakub Józef Orliński in zijn debuut de machtsbeluste veroveraar Caesar zong. En hij was evenmin een Rutte. Vragen die om visie vroegen, beantwoorde hij juist gretig. Onmiskenbaar riep hij een andere premier in herinnering. Sterker nog, hij meldde achteloos dat hij beleid benaderde ‘vanuit een positieve grondhouding’. Channelde hij hier Ruud Lubbers? Een ander moment leek dit nog eens te bevestigen. Hoe anders kun je immers verklaren dat hij van diens politieke vriend en leidsman Jan de Koning zijn meest klassieke uitspraak aanhaalde?

***

Verder luisteren

Start kabinetten

565 – Drie ongelijke zuilen en een lege pizzadoos https://omny.fm/shows/betrouwbare-bronnen/565-drie-ongelijke-zuilen-en-een-lege-pizzadoos

438 –Het kabinet-Schoof als kleuterklas. De koning kun je niet spelen  https://art19.com/shows/betrouwbare-bronnen/episodes/d98180ef-659e-4273-a0b1-56bb9c8e23aa

241 – Start investeringskabinet Rutte IV: een breuk met de begrotingstraditie  https://art19.com/shows/betrouwbare-bronnen/episodes/5baa0eb9-0f91-4d9e-b03f-5c586804aa62

Overleven als minderheid

563 - Als minderheid meerderheden maken https://omny.fm/shows/betrouwbare-bronnen/563-als-minderheid-meerderheden-maken

Rob Jetten

557 – Hoe overleeft Rob Jetten het premierschap? Uitdagingen en risico's voor de nieuwe minister-president https://omny.fm/shows/betrouwbare-bronnen/557-rob-jetten-minister-president-tips-en-trucs-voor-de-nieuwe-premier

369 - Rob Jetten wil een ideeënstrijd rond het midden en een lossere verhouding tussen Kamer en kabinet https://art19.com/shows/betrouwbare-bronnen/episodes/6c04c7bb-7d1d-4ad4-9e18-39750951de37

27 – Rob Jetten wil muren slopen https://art19.com/shows/betrouwbare-bronnen/episodes/65595e06-8398-41d3-ba4a-38318beca665

Lubbers en De Koning 

461 - Ruud Lubbers zag het een slag anders  https://art19.com/shows/betrouwbare-bronnen/episodes/c2c97419-89bc-4f85-8316-58d1bee4efcf

385 - Jan de Koning en het verschil tussen een greppel en de laatste gracht https://art19.com/shows/betrouwbare-bronnen/episodes/77d9e173-302f-44cb-9186-d78a4a89592b

***

Tijdlijn

00:00:00 – Deel 1

00:28:36 – Deel 2

00:49:58 – Deel 3

01:35:36 – Einde

See omnystudio.com/listener for privacy information.